Ilustracja do zestawu: Witaminy, sole mineralne i woda

Biologia

Witaminy, sole mineralne i woda

Szkoła podstawowauczy się 10 osób
30 fiszek33 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw porządkuje wiedzę o witaminach rozpuszczalnych w wodzie i w tłuszczach: ich roli, źródłach w pożywieniu i skutkach niedoboru witamin A, D, E, K, C i z grupy B. Poznasz też najważniejsze składniki mineralne, takie jak wapń, żelazo, jod, magnez czy potas, oraz dowiesz się, dlaczego woda jest niezbędna do życia.

Podcast

Ładuję…

1.Witaminy

Związki niezbędne do prawidłowego działania organizmu, potrzebne w bardzo małych ilościach. Regulują wiele procesów życiowych, ale nie są ani źródłem energii, ani materiałem budulcowym. Większości z nich organizm nie wytwarza sam, dlatego muszą być dostarczane z pożywieniem.

2.Awitaminoza i hipowitaminoza

Awitaminoza to choroba wywołana całkowitym brakiem danej witaminy, a hipowitaminoza to stan jej niedoboru, czyli zbyt małej ilości. Obie dają charakterystyczne objawy, np. szkorbut przy braku witaminy C.

3.Hiperwitaminoza

Nadmiar witaminy w organizmie, który może prowadzić do zatrucia. Dotyczy głównie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, zwłaszcza A i D, bo gromadzą się one w organizmie. Najczęściej wynika z przyjmowania suplementów na własną rękę, bez zalecenia lekarza.

4.Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach

Witaminy A, D, E i K. Do ich wchłaniania z pożywienia potrzebny jest tłuszcz. Mogą być magazynowane w organizmie, głównie w wątrobie, dlatego ich nadmiar bywa szkodliwy.

5.Witaminy rozpuszczalne w wodzie

Witamina C i witaminy z grupy B. Rozpuszczają się w wodzie, w większości nie są magazynowane, a ich nadmiar organizm usuwa z moczem. Dlatego trzeba je dostarczać z pożywieniem codziennie.

6.Witamina A

Potrzebna do prawidłowego widzenia, zwłaszcza o zmierzchu, do dobrego stanu skóry i błon śluzowych oraz do wzrostu. Źródła: tran, wątroba, masło, żółtko jaja, mleko, a w roślinach beta-karoten (marchew, dynia, morele, papryka). Niedobór: kurza ślepota, czyli słabe widzenie o zmierzchu, oraz suchość skóry i oczu.

7.Beta-karoten (prowitamina A)

Pomarańczowy barwnik roślin, z którego organizm człowieka wytwarza witaminę A. Dużo go w marchwi, dyni, morelach, czerwonej papryce i szpinaku. Tak jak witamina A rozpuszcza się w tłuszczach, więc warzywa warto jeść z odrobiną oleju.

8.Witamina D

Ułatwia wchłanianie wapnia i fosforu z pożywienia, dzięki czemu kości i zęby są mocne. Powstaje w skórze pod wpływem promieni słonecznych; w diecie jej źródłem są tran, tłuste ryby morskie (łosoś, makrela, śledź), żółtko jaja i masło. Niedobór: u dzieci krzywica, u dorosłych osłabienie i rozmiękanie kości.

9.Krzywica

Choroba dzieci wywołana niedoborem witaminy D. Wapń i fosfor są wtedy słabo wchłaniane, kości stają się miękkie i ulegają wygięciu, np. powstają wygięte nogi lub zniekształcona klatka piersiowa. Zapobiegają jej ruch na świeżym powietrzu przy słońcu i podawanie witaminy D zgodnie z zaleceniem lekarza.

10.Witamina E

Chroni komórki, zwłaszcza ich błony, przed uszkodzeniem, wspiera pracę mięśni i płodność. Źródła: oleje roślinne, orzechy, nasiona słonecznika, kiełki zbóż, zielone warzywa. Niedobór zdarza się rzadko; może powodować osłabienie mięśni i zaburzenia płodności.

11.Witamina K

Niezbędna do prawidłowego krzepnięcia krwi. Źródła: zielone warzywa liściaste (szpinak, sałata, jarmuż, kapusta, brokuły) i wątroba; część tej witaminy wytwarzają bakterie żyjące w jelicie grubym. Niedobór: zaburzenia krzepnięcia, skłonność do krwawień i siniaków.

12.Witamina C

Wzmacnia odporność, jest potrzebna do budowy tkanki łącznej (zdrowe dziąsła, naczynia krwionośne, skóra), przyspiesza gojenie ran i ułatwia wchłanianie żelaza. Źródła: czarna porzeczka, natka pietruszki, papryka, owoce cytrusowe, kiwi, truskawki, kiszona kapusta. Niszczy ją wysoka temperatura i długie przechowywanie.

13.Szkorbut (gnilec)

Choroba wywołana długotrwałym brakiem witaminy C. Objawy: krwawienie i rozpulchnienie dziąseł, chwianie się i wypadanie zębów, słabe gojenie się ran, osłabienie i spadek odporności. Dawniej chorowali na nią żeglarze podczas długich rejsów bez świeżych owoców i warzyw.

14.Witaminy z grupy B

Grupa kilku witamin (m.in. B1, B2, B6, B12 i kwas foliowy) potrzebnych do prawidłowej pracy układu nerwowego, uzyskiwania energii z pożywienia i wytwarzania krwinek. Źródła: pełnoziarniste pieczywo, kasze, nasiona roślin strączkowych, drożdże, mięso, jaja, mleko. Niedobór: zaburzenia pracy układu nerwowego, niedokrwistość, zmiany na skórze, pękanie kącików ust.

15.Witamina B1 i choroba beri-beri

Długotrwały niedobór witaminy B1 wywołuje chorobę beri-beri, w której zaburzona jest praca układu nerwowego, mięśni i serca (osłabienie, drętwienie kończyn). Dobrym źródłem witaminy B1 są pełnoziarniste produkty zbożowe, kasze i nasiona roślin strączkowych.

16.Witamina B12

Witamina z grupy B potrzebna do wytwarzania czerwonych krwinek i pracy układu nerwowego. Występuje prawie wyłącznie w produktach zwierzęcych (mięso, ryby, jaja, mleko). Jej niedobór prowadzi do niedokrwistości, dlatego osoby na diecie wegańskiej powinny ją uzupełniać zgodnie z zaleceniem lekarza.

17.Sole mineralne

Związki nieorganiczne, z których organizm czerpie pierwiastki potrzebne do budowy ciała (np. kości i zębów) i regulacji jego pracy (np. pracy mięśni i nerwów, gospodarki wodnej). Nie dostarczają energii; muszą pochodzić z pożywienia i wody.

18.Makroelementy

Składniki mineralne potrzebne organizmowi w większych ilościach, np. wapń, fosfor, magnez, sód i potas.

19.Mikroelementy

Składniki mineralne potrzebne w bardzo małych ilościach, ale równie niezbędne, np. żelazo, jod, fluor i cynk.

20.Wapń

Główny budulec kości i zębów (razem z fosforem); potrzebny także do krzepnięcia krwi i pracy mięśni. Źródła: mleko, jogurt, kefir, sery, sardynki jedzone z ośćmi, mak, fasola, brokuły. Niedobór: słabe kości i zęby, u dzieci krzywica, u osób starszych osteoporoza (łamliwość kości), bolesne skurcze mięśni.

21.Fosfor

Razem z wapniem buduje kości i zęby; jest też składnikiem błon komórkowych i DNA. Źródła: mięso, ryby, jaja, mleko i sery, produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych. Niedobór zdarza się rzadko i osłabia kości oraz mięśnie.

22.Magnez

Potrzebny do prawidłowej pracy mięśni, w tym serca, oraz układu nerwowego; wchodzi też w skład kości. Źródła: kakao, gorzka czekolada, orzechy, pestki dyni, kasza gryczana, pełnoziarniste pieczywo, zielone warzywa. Niedobór: skurcze mięśni (np. łydek), drżenie powiek, zmęczenie, rozdrażnienie, zaburzenia rytmu serca.

23.Sód

Reguluje ilość wody w organizmie i umożliwia przewodzenie impulsów nerwowych oraz pracę mięśni. Głównym źródłem jest sól kuchenna, a także wędliny, sery żółte, pieczywo i żywność przetworzona. Niedobór zdarza się przy silnym poceniu się, wymiotach lub biegunce; znacznie częstszy jest nadmiar, który sprzyja nadciśnieniu tętniczemu.

24.Potas

Potrzebny do prawidłowej pracy serca, mięśni i układu nerwowego oraz do regulacji ilości wody w organizmie. Źródła: pomidory, ziemniaki, banany, suszone morele, nasiona roślin strączkowych. Niedobór: osłabienie i skurcze mięśni, zaburzenia rytmu serca.

25.Żelazo

Składnik hemoglobiny, czerwonego barwnika krwinek czerwonych, który przenosi tlen. Źródła: czerwone mięso, wątroba, żółtko jaja, nasiona roślin strączkowych, natka pietruszki, kasza gryczana. Witamina C ułatwia jego wchłanianie. Niedobór prowadzi do niedokrwistości.

26.Niedokrwistość (anemia)

Stan, w którym we krwi jest za mało czerwonych krwinek lub hemoglobiny, przez co tkanki dostają za mało tlenu. Objawy: bladość skóry, zmęczenie, osłabienie, zawroty głowy, zadyszka przy wysiłku, łamliwe paznokcie. Najczęstszą przyczyną jest niedobór żelaza; rozpoznanie stawia lekarz na podstawie badania krwi.

27.Jod

Niezbędny do wytwarzania hormonów tarczycy, które regulują tempo przemian w organizmie oraz wzrost i rozwój, zwłaszcza układu nerwowego. Źródła: sól jodowana, ryby morskie, owoce morza. Niedobór: wole, osłabienie, a u dzieci zaburzenia rozwoju fizycznego i umysłowego.

28.Wole

Powiększenie tarczycy widoczne jako zgrubienie na przedniej części szyi. Częstą przyczyną jest niedobór jodu w diecie; w Polsce zapobiega mu jodowanie soli kuchennej.

29.Woda w organizmie

Stanowi około 60% masy ciała dorosłego człowieka. Jest rozpuszczalnikiem i środowiskiem przemian w komórkach, jako składnik krwi transportuje substancje, pomaga regulować temperaturę ciała (pot), umożliwia usuwanie zbędnych substancji z moczem oraz nawilża stawy i błony śluzowe.

30.Odwodnienie

Stan, w którym organizm traci więcej wody, niż jej dostaje, np. podczas upału, dużego wysiłku, gorączki, biegunki lub wymiotów. Objawy: pragnienie, suchość w ustach, ból głowy, zmęczenie, trudności z koncentracją, mała ilość ciemnego moczu. Silne odwodnienie zagraża życiu.

Notatka

Czym są witaminy i jak je dzielimy

Witaminy to związki niezbędne do prawidłowego działania organizmu, choć potrzebujemy ich w bardzo małych ilościach. Nie dostarczają energii ani budulca, lecz regulują wiele procesów: widzenie, krzepnięcie krwi, odporność czy pracę układu nerwowego. Większości witamin organizm nie wytwarza sam. Wyjątkiem jest , która powstaje w skórze pod wpływem słońca, a także i niektóre , wytwarzane częściowo przez bakterie jelitowe.

Całkowity brak witaminy to awitaminoza, jej niedobór to hipowitaminoza, a nadmiar to . Witaminy dzielimy według tego, w czym się rozpuszczają:

rozpuszczalne w tłuszczach

A, D, E, K,

rozpuszczalne w wodzie

C i witaminy z grupy B.

Zapamiętaj

Witaminy A, D, E i K rozpuszczają się w tłuszczach, a witamina C i witaminy z grupy B w wodzie.

Witaminy A, D, E i K

wchłaniają się tylko w obecności tłuszczu i mogą być magazynowane, głównie w wątrobie.

Witamina A

widzenie o zmierzchu, zdrowa skóra i błony śluzowe, wzrost; źródła: tran, wątroba, masło, żółtko, a w roślinach (marchew, dynia, morele); niedobór: kurza ślepota, suchość skóry i oczu.

Witamina D

wchłanianie wapnia i fosforu, mocne kości i zęby; źródła: słońce, tran, tłuste ryby morskie, żółtko; niedobór: krzywica u dzieci, osłabienie kości u dorosłych.

Witamina E

ochrona komórek przed uszkodzeniem, praca mięśni, płodność; źródła: oleje roślinne, orzechy, nasiona; niedobór zdarza się rzadko.

Witamina K

krzepnięcie krwi; źródła: zielone warzywa liściaste, wątroba, bakterie jelitowe; niedobór: skłonność do krwawień i siniaków.

Przykład

Z surówki z marchewki z łyżeczką oleju organizm przyswoi więcej witaminy A niż z samej marchewki, bo tłuszcz ułatwia wchłanianie beta-karotenu.

Ważne

Nadmiar witamin A i D, np. z suplementów branych na własną rękę, gromadzi się w organizmie i może prowadzić do zatrucia.

Witamina C i witaminy z grupy B

w większości nie są magazynowane, a ich nadmiar organizm usuwa z moczem, więc trzeba je jeść codziennie.

wzmacnia odporność, jest potrzebna do budowy tkanki łącznej (zdrowe dziąsła i naczynia krwionośne), przyspiesza gojenie ran i ułatwia wchłanianie . Najwięcej jej mają czarna porzeczka, natka pietruszki, papryka, kiwi, owoce cytrusowe i kiszonki. Jej długotrwały brak prowadzi do szkorbutu: dziąsła krwawią, zęby się chwieją, rany słabo się goją. Witamina C łatwo ulega zniszczeniu podczas gotowania i długiego przechowywania, dlatego warzywa i owoce najlepiej jeść świeże i surowe.

Witaminy z grupy B (m.in. B1, B2, B6, B12 i kwas foliowy) wspierają pracę układu nerwowego, wytwarzanie krwinek i uzyskiwanie energii z pożywienia. Znajdziemy je w pełnoziarnistym pieczywie, kaszach, nasionach roślin strączkowych, mięsie, jajach i mleku. Niedobór witaminy B1 wywołuje chorobę beri-beri, a niedobór witaminy B12, występującej prawie wyłącznie w produktach zwierzęcych, prowadzi do niedokrwistości.

Sole mineralne: makroelementy

dostarczają pierwiastków, które budują ciało i regulują jego pracę, ale nie dają energii. Te potrzebne w większych ilościach to , a te potrzebne w bardzo małych ilościach to .

  • Wapń: budowa kości i zębów, krzepnięcie krwi, praca mięśni; źródła: mleko, jogurt, sery, sardynki, mak, fasola; niedobór: słabe kości i zęby, , u osób starszych osteoporoza, skurcze mięśni.
  • Fosfor: razem z wapniem buduje kości i zęby; źródła: mięso, ryby, jaja, nabiał, produkty zbożowe.
  • Magnez: praca mięśni i nerwów; źródła: kakao, orzechy, pestki dyni, kasza gryczana; niedobór: skurcze mięśni, drżenie powiek, zmęczenie.
  • Sód: gospodarka wodna, praca nerwów i mięśni; źródło: głównie sól kuchenna; jego nadmiar sprzyja nadciśnieniu.
  • Potas: praca serca i mięśni; źródła: pomidory, ziemniaki, banany, suszone morele; niedobór: osłabienie mięśni, zaburzenia rytmu serca.

Mikroelementy: żelazo, jod i fluor

Choć mikroelementów potrzebujemy niewiele, ich brak szybko daje o sobie znać.

Żelazo jest składnikiem hemoglobiny, która w czerwonych krwinkach przenosi tlen. Jego źródłem są czerwone mięso, wątroba, żółtko jaja, nasiona roślin strączkowych i natka pietruszki, a wchłanianie żelaza ułatwia witamina C. Niedobór żelaza to najczęstsza przyczyna niedokrwistości (anemii): skóra blednie, pojawiają się zmęczenie, zawroty głowy i zadyszka. Rozpoznanie stawia lekarz na podstawie badania krwi.

jest potrzebny do wytwarzania hormonów tarczycy, które regulują tempo przemian w organizmie oraz wzrost i rozwój. Jego źródłem są sól jodowana, ryby morskie i owoce morza. Przy niedoborze jodu tarczyca się powiększa i powstaje , a u dzieci może dojść do zaburzeń rozwoju. Dlatego w Polsce sól kuchenna jest jodowana.

Fluor wzmacnia szkliwo i chroni zęby przed próchnicą; dostarczają go m.in. herbata, ryby oraz pasta do zębów z fluorem.

Woda w organizmie

Woda stanowi około 60% masy ciała dorosłego człowieka, a u noworodka nawet około 75%. Bez jedzenia człowiek może przeżyć kilka tygodni, a bez wody zaledwie kilka dni. Woda:

  • jest rozpuszczalnikiem i środowiskiem przemian zachodzących w komórkach,
  • jako składnik krwi transportuje składniki odżywcze, tlen i zbędne produkty,
  • reguluje temperaturę ciała, bo parujący pot ochładza skórę,
  • umożliwia usuwanie zbędnych substancji z moczem,
  • nawilża stawy, oczy i błony śluzowe.

Codziennie tracimy wodę z moczem, potem, kałem i wydychanym powietrzem, dlatego trzeba ją stale uzupełniać. Zwykle wystarcza około 1,5-2 litrów płynów dziennie, a w upał i podczas wysiłku więcej. Najlepszym napojem jest czysta woda, a nie napoje słodzone.

Ważne

Pragnienie, ból głowy, zmęczenie i ciemny mocz to sygnały . Nie czekaj na silne pragnienie, pij regularnie przez cały dzień.

W skrócie

Pojęcia z fiszek

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

Witaminy, sole mineralne i woda - sprawdzianKlasa 7

Otwórz kartę pracy

Lekcje z kursów Odrabiamy

Obejrzyj albo posłuchaj o tym temacie

Witaminy, sole mineralne i wodaWideo, 19 min · Biologia - 7 klasa

Obejrzyj lekcję

Quizy w tym zestawie

33 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1

    12 fiszek · 9 pytań

  2. Etap 2

    8 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3

    5 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4

    5 fiszek · 8 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z biologii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.