Biologia
Mięśnie - budowa i praca
Zestaw obejmuje trzy rodzaje tkanki mięśniowej i ich cechy, budowę mięśnia szkieletowego oraz przebieg skurczu i rozkurczu. Dowiesz się, na czym polega antagonistyczna praca mięśni, jak mięśnie współpracują z kośćmi i stawami, dlaczego ruch jest dla nich ważny i skąd bierze się zmęczenie mięśni.
Podcast
Ładuję…
1.Tkanka mięśniowa
Tkanka zbudowana z wydłużonych komórek, które potrafią się kurczyć. Dzięki niej poruszamy ciałem, bije serce, a narządy wewnętrzne (np. jelita) przesuwają swoją zawartość. U człowieka wyróżniamy trzy rodzaje: gładką, poprzecznie prążkowaną szkieletową i poprzecznie prążkowaną serca.
2.Kurczliwość
Zdolność komórek mięśniowych do skracania się (skurczu) pod wpływem bodźca, najczęściej impulsu nerwowego. To najważniejsza cecha tkanki mięśniowej.
3.Tkanka mięśniowa gładka
Zbudowana z wrzecionowatych komórek z jednym jądrem położonym w środku, bez prążków. Kurczy się wolno, długo i niezależnie od naszej woli, prawie się nie męczy. Występuje w ścianach narządów wewnętrznych: żołądka, jelit, naczyń krwionośnych, pęcherza moczowego i oskrzeli.
4.Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa
Zbudowana z bardzo długich, walcowatych włókien mięśniowych z wieloma jądrami ułożonymi na obrzeżach, z wyraźnym poprzecznym prążkowaniem. Kurczy się szybko i silnie, zależnie od naszej woli, ale szybko się męczy. Buduje mięśnie szkieletowe, np. mięśnie kończyn.
5.Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca (sercowa)
Tkanka występująca wyłącznie w sercu. Ma poprzeczne prążkowanie, a jej komórki są rozgałęzione i połączone ze sobą w sieć, z jednym lub dwoma jądrami w środku. Kurczy się szybko i rytmicznie, niezależnie od woli, i nie męczy się, dlatego serce pracuje bez przerwy przez całe życie.
6.Włókno mięśniowe
Długa, wielojądrowa komórka tkanki mięśniowej szkieletowej, która może mieć nawet kilka centymetrów długości. Włókna łączą się w pęczki otoczone tkanką łączną, a wiele pęczków tworzy mięsień.
7.Prążkowanie poprzeczne
Naprzemienne jasne i ciemne pasy widoczne pod mikroskopem w tkance mięśniowej szkieletowej i sercowej. Wynikają z uporządkowanego ułożenia białek kurczliwych w komórkach. Tkanka mięśniowa gładka nie ma prążków.
8.Mięsień szkieletowy
Narząd zbudowany głównie z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej szkieletowej, a także z tkanki łącznej, naczyń krwionośnych i nerwów. Zwykle jest przyczepiony ścięgnami do kości i pracuje zależnie od woli. Człowiek ma ponad 600 mięśni szkieletowych.
9.Brzusiec
Środkowa, najgrubsza część mięśnia szkieletowego, zbudowana z pęczków włókien mięśniowych. To właśnie brzusiec się kurczy, czyli skraca i grubieje.
10.Ścięgno
Twarde, mało rozciągliwe zakończenie mięśnia zbudowane z tkanki łącznej włóknistej. Łączy brzusiec z kością i przenosi na nią siłę skurczu, dzięki czemu kość się porusza. Nie należy go mylić z więzadłem, które łączy ze sobą kości w stawie.
11.Ścięgno Achillesa (piętowe)
Najgrubsze i najmocniejsze ścięgno w ciele człowieka. Łączy mięśnie łydki z kością piętową i umożliwia wspięcie się na palce, chodzenie, bieganie i skakanie.
12.Powięź
Osłonka z tkanki łącznej otaczająca cały mięsień. Oddziela go od sąsiednich mięśni i ułatwia ich przesuwanie się względem siebie podczas pracy.
13.Skurcz mięśnia
Skrócenie i pogrubienie mięśnia wywołane impulsem nerwowym. Kurczący się mięsień pociąga przez ścięgno kość, która porusza się w stawie. Mięsień potrafi tylko ciągnąć, nigdy nie pcha.
14.Rozkurcz mięśnia
Powrót mięśnia do pierwotnej długości i grubości po skurczu. Mięsień sam się nie wydłuża: rozciąga go skurcz mięśnia działającego przeciwnie (antagonistycznego).
15.Mięśnie antagonistyczne
Para mięśni działających przeciwnie: gdy jeden się kurczy, drugi się rozkurcza. Przykład: mięsień dwugłowy ramienia zgina rękę w łokciu, a mięsień trójgłowy ramienia ją prostuje.
16.Mięśnie synergistyczne
Mięśnie, które współpracują ze sobą, wykonując ten sam ruch, np. kilka mięśni zginających razem rękę w stawie łokciowym. Dzięki temu ruch jest silniejszy i płynniejszy.
17.Zginacz
Mięsień, którego skurcz zmniejsza kąt między kośćmi w stawie, czyli zgina daną część ciała, np. mięsień dwugłowy ramienia zginający rękę w łokciu.
18.Prostownik
Mięsień, którego skurcz zwiększa kąt między kośćmi w stawie, czyli prostuje daną część ciała, np. mięsień trójgłowy ramienia prostujący rękę w łokciu albo mięsień czworogłowy uda prostujący nogę w kolanie.
19.Mięsień dwugłowy ramienia (biceps)
Mięsień z przodu ramienia, zginacz w stawie łokciowym. Gdy się kurczy, przedramię unosi się ku górze, a mięsień wyraźnie grubieje i twardnieje.
20.Mięsień trójgłowy ramienia (triceps)
Mięsień z tyłu ramienia, prostownik w stawie łokciowym. Jest antagonistą mięśnia dwugłowego: kurczy się, gdy prostujemy rękę w łokciu.
21.Bierny i czynny aparat ruchu
Bierny aparat ruchu to szkielet: kości połączone stawami i więzadłami, które same się nie poruszają. Czynny aparat ruchu to mięśnie szkieletowe, które swoim skurczem wprawiają kości w ruch.
22.Kość jako dźwignia
Podczas ruchu kości działają jak dźwignie, staw jest osią obrotu, a mięsień przyczepiony do dwóch kości po obu stronach stawu dostarcza siły. Dzięki temu niewielkie skrócenie mięśnia daje duży ruch kończyny.
23.Przepona
Płaski mięsień szkieletowy oddzielający jamę klatki piersiowej od jamy brzusznej. Jej skurcz umożliwia wdech, dlatego jest głównym mięśniem oddechowym. Zwykle pracuje automatycznie, ale możemy też świadomie przyspieszyć lub wstrzymać oddech.
24.Mięśnie mimiczne
Mięśnie twarzy przyczepione jednym końcem do kości czaszki, a drugim do skóry. Ich skurcze zmieniają wyraz twarzy, np. podczas uśmiechu lub marszczenia czoła.
25.Zmęczenie mięśni
Spadek siły i sprawności mięśni po długim lub intensywnym wysiłku. Jedną z przyczyn jest niedobór tlenu: mięśnie uzyskują wtedy część energii w fermentacji mleczanowej i gromadzi się w nich kwas mlekowy. Odpoczynek pozwala mięśniom odzyskać sprawność.
26.Zanik mięśni
Zmniejszenie masy i siły mięśni spowodowane długim brakiem ruchu, np. po kilku tygodniach unieruchomienia nogi w gipsie albo przy siedzącym trybie życia. Regularna aktywność fizyczna temu zapobiega.
27.Znaczenie ruchu dla mięśni
Regularny wysiłek sprawia, że włókna mięśniowe grubieją, a mięśnie stają się silniejsze, wytrzymalsze i lepiej ukrwione. Silne mięśnie grzbietu i brzucha podtrzymują kręgosłup i pomagają zapobiegać wadom postawy.
28.Rozgrzewka
Lekkie ćwiczenia przed właściwym wysiłkiem, które ogrzewają i lepiej ukrwiają mięśnie. Zmniejsza ryzyko urazów, np. naciągnięcia lub naderwania mięśnia.
Notatka
Tkanka mięśniowa i jej rodzaje
Mięśnie stanowią około 40% masy ciała dorosłego człowieka. Zbudowane są z tkanki mięśniowej, której komórki mają wyjątkową cechę: kurczliwość, czyli zdolność do skracania się. U człowieka występują trzy rodzaje tej tkanki. Różnią się budową, szybkością skurczu i tym, czy możemy nimi świadomie sterować.
- Gładka: wrzecionowate komórki z jednym jądrem w środku, bez prążków; kurczy się wolno i długo, niezależnie od woli, prawie się nie męczy; buduje ściany żołądka, jelit, naczyń krwionośnych, pęcherza moczowego i oskrzeli.
- Poprzecznie prążkowana szkieletowa: długie, walcowate włókna z wieloma jądrami na obrzeżach i wyraźnymi prążkami; kurczy się szybko i silnie, zależnie od woli, ale szybko się męczy; buduje mięśnie szkieletowe.
- Poprzecznie prążkowana serca: rozgałęzione komórki połączone w sieć, z jednym lub dwoma jądrami w środku; kurczy się szybko i rytmicznie, niezależnie od woli, i się nie męczy; występuje wyłącznie w sercu.
Zapamiętaj
Zależna od woli jest tylko tkanka szkieletowa. Tkanka gładka i sercowa pracują same, bez naszej świadomej decyzji.
Budowa mięśnia szkieletowego
Mięsień szkieletowy to narząd: oprócz tkanki mięśniowej zawiera tkankę łączną, naczynia krwionośne i nerwy. Jego podstawową jednostką jest włókno mięśniowe, czyli długa, wielojądrowa komórka. Włókna łączą się w pęczki, a pęczki tworzą mięsień, podobnie jak cienkie nitki składają się na grubą linę.
Środkową, najgrubszą część mięśnia nazywamy brzuścem; to ona się kurczy. Na obu końcach brzusiec przechodzi w ścięgna zbudowane z mocnej, mało rozciągliwej tkanki łącznej włóknistej. Ścięgna przyczepiają mięsień do kości i przenoszą na nią siłę skurczu. Najmocniejsze ścięgno człowieka to ścięgno Achillesa, które łączy mięśnie łydki z kością piętową. Cały mięsień otacza osłonka z tkanki łącznej, zwana powięzią.
Większość mięśni szkieletowych przyczepia się do dwóch różnych kości i przebiega nad stawem, dlatego ich skurcz zmienia ułożenie tych kości. Wyjątkiem są mięśnie mimiczne, które jednym końcem łączą się ze skórą twarzy i zmieniają jej wyraz.
Skurcz i rozkurcz
Mięsień szkieletowy kurczy się wtedy, gdy dotrze do niego impuls nerwowy z mózgu lub rdzenia kręgowego. Podczas skurczu brzusiec skraca się i grubieje, a ścięgno pociąga kość, która porusza się w stawie. Łatwo to sprawdzić: gdy zginasz rękę w łokciu, przód ramienia twardnieje i się uwypukla.
Rozkurcz to powrót mięśnia do pierwotnej długości. Mięsień nie potrafi sam się wydłużyć ani pchać kości; może ją wyłącznie przyciągać. Rozciąga go dopiero skurcz innego mięśnia o przeciwnym działaniu.
Energię do pracy mięśnie uzyskują w oddychaniu komórkowym, głównie z glukozy i tłuszczów, przy udziale tlenu dostarczanego przez krew. Część tej energii zamienia się w ciepło, dlatego podczas wysiłku robi nam się gorąco, a w zimnie pojawiają się dreszcze, czyli szybkie, mimowolne skurcze mięśni ogrzewające ciało.
Ważne
Mięsień tylko ciągnie, nigdy nie pcha. Dlatego do ruchu w obie strony potrzebne są co najmniej dwa mięśnie.
Praca antagonistyczna i współpraca z kośćmi
Mięśnie szkieletowe najczęściej działają parami. Mięśnie antagonistyczne wykonują przeciwne ruchy: gdy jeden się kurczy, drugi się rozkurcza. Mięsień zmniejszający kąt w stawie to zginacz, a zwiększający go to prostownik. Mięśnie wykonujące wspólnie ten sam ruch nazywamy synergistycznymi; ich współpraca sprawia, że ruch jest silniejszy i płynniejszy.
Kości, stawy i więzadła tworzą bierny aparat ruchu, bo same się nie poruszają. Mięśnie są czynnym aparatem ruchu. Kość działa jak dźwignia, staw jak oś obrotu, a mięsień dostarcza siły.
- Ramię: mięsień dwugłowy (biceps) zgina rękę w łokciu, a mięsień trójgłowy (triceps) ją prostuje.
- Udo: mięsień czworogłowy uda prostuje nogę w kolanie, a mięśnie z tyłu uda ją zginają.
Przykład
Podnosisz kubek do ust: biceps się kurczy, a triceps jest rozciągany. Odpychasz się rękami od ściany: triceps się kurczy i prostuje łokieć, a biceps się rozkurcza.
Znaczenie ruchu i zmęczenie mięśni
Mięśnie, które regularnie pracują, stają się silniejsze, grubsze i lepiej ukrwione, a także wolniej się męczą. Silne mięśnie grzbietu i brzucha działają jak naturalny gorset: podtrzymują kręgosłup i pomagają utrzymać prawidłową postawę. Brak ruchu prowadzi do osłabienia, a długie unieruchomienie, np. w gipsie, do zaniku mięśni.
Podczas długiego lub bardzo intensywnego wysiłku pojawia się zmęczenie mięśni: słabną, drżą, czasem pieką. Jedną z przyczyn jest niedobór tlenu. Mięśnie uzyskują wtedy część energii w fermentacji mleczanowej, a w ich włóknach gromadzi się kwas mlekowy. Po odpoczynku mięśnie odzyskują sprawność.
Aby mięśnie dobrze służyły:
- bądź aktywny codziennie, łącznie co najmniej godzinę, bo tyle zaleca się dzieciom i nastolatkom,
- zaczynaj trening od rozgrzewki, która zmniejsza ryzyko naciągnięcia lub naderwania mięśnia,
- dbaj o odpoczynek, sen i dietę z odpowiednią ilością białka, które jest budulcem mięśni,
- unikaj wielogodzinnego siedzenia w jednej pozycji.
Ważne
Ból mięśnia, który nie mija, lub uraz powinien ocenić lekarz. Nie trenuj na siłę mimo bólu.
Quizy w tym zestawie
28 pytań w 3 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Podobne zestawy
36 fiszek uczy się 8
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek uczy się 1
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek
Skóra: budowa, funkcje, higiena i choroby25 fiszek uczy się 3
Budowa, funkcje i higiena skóry40 fiszek
Skóra, tkanki, układy narządów i homeostaza21 fiszek uczy się 1