Życie w jeziorze i rzece

1.Wody stojące i wody płynące

W wodach stojących woda nie płynie w jednym kierunku - to jeziora i stawy. W wodach płynących woda stale płynie w jedną stronę - to potoki, strumienie i rzeki, np. Wisła i Odra.

2.Warunki życia w wodzie

Woda wolno się nagrzewa i wolno stygnie, więc jej temperatura zmienia się mniej niż temperatura powietrza. Światło dociera tylko do pewnej głębokości. Tlenu jest w wodzie mniej niż w powietrzu. Woda stawia opór, więc trudniej się w niej poruszać, ale za to podtrzymuje ciała organizmów.

3.Woda zimą

Zimą na powierzchni jeziora tworzy się lód, który chroni wodę pod nim przed zamarznięciem. Przy dnie woda ma wtedy ok. 4°C, dlatego ryby i inne organizmy mogą przetrwać zimę.

4.Tlen w wodzie

Tlen dostaje się do wody z powietrza i jest wytwarzany przez rośliny wodne. Najwięcej tlenu jest w wodzie zimnej i szybko płynącej, np. w górskim potoku. W ciepłej, stojącej wodzie tlenu jest mniej.

5.Strefy jeziora

W jeziorze wyróżniamy trzy strefy: przybrzeżną (płytka woda przy brzegu), otwartej toni wodnej (środek jeziora z dala od brzegu i dna) oraz głębinową (głęboka woda przy dnie).

6.Strefa przybrzeżna jeziora

Płytka woda przy brzegu, dobrze oświetlona i ciepła. Rośnie tu najwięcej roślin i żyje najwięcej zwierząt: żaby, ślimaki, larwy ważek, kaczki, łabędzie, perkozy, a z ryb szczupak, lin i karaś. Na powierzchni często pływa rzęsa wodna.

7.Strefa otwartej toni wodnej

Środkowa część jeziora, z dala od brzegu i dna. Żyje tu plankton, czyli drobne glony i maleńkie zwierzęta unoszące się w wodzie, np. rozwielitki. Pływają tu też ryby, np. okoń, płoć i sielawa.

8.Plankton

Drobne organizmy unoszące się w wodzie, często widoczne dopiero pod mikroskopem: glony i maleńkie zwierzęta, np. rozwielitki. Jest pokarmem dla wielu ryb i innych zwierząt.

9.Strefa głębinowa jeziora

Głęboka część jeziora przy dnie. Jest tu ciemno i zimno, bo nie dociera światło słoneczne, dlatego nie rosną rośliny. Na mulistym dnie żyją larwy niektórych owadów i drobne bezkręgowce, a bakterie rozkładają szczątki opadające z góry.

10.Rośliny wynurzone

Rośliny rosnące na płyciźnie przy brzegu, które korzenie mają w mule, a łodygi i liście wysoko nad wodą. Przykłady: trzcina pospolita, pałka wodna i tatarak. Ich długie łodygi są mocne i giętkie, więc wiatr ich nie łamie.

11.Rośliny o liściach pływających

Rośliny zakorzenione w dnie, których liście unoszą się na powierzchni wody. Przykłady: grzybienie białe (białe kwiaty) i grążel żółty (żółte kwiaty). Liście mają długie, giętkie ogonki i woskową warstwę, po której spływa woda.

12.Rośliny zanurzone

Rośliny, które rosną całe pod wodą, np. moczarka kanadyjska i rogatek. Mają cienkie, miękkie łodygi oraz wąskie lub mocno podzielone liście. Woda je podtrzymuje, a giętkość chroni przed złamaniem.

13.Przystosowania roślin wodnych

Rośliny wodne mają w łodygach i liściach dużo przestrzeni wypełnionych powietrzem, dzięki którym unoszą się w wodzie. Ich łodygi są giętkie, a liście podwodne cienkie i wąskie lub mocno podzielone, więc ruch wody ich nie niszczy.

14.Przystosowania ryb

Ryby mają opływowy kształt ciała, łuski pokryte śliskim śluzem, płetwy do pływania i sterowania oraz skrzela do oddychania. Pęcherz pławny wypełniony gazem pozwala im unosić się w wodzie na wybranej głębokości.

15.Skrzela

Narząd oddechowy ryb, ukryty pod pokrywami skrzelowymi po obu stronach głowy. Pobiera tlen rozpuszczony w wodzie, która przepływa przez skrzela.

16.Przystosowania ptaków wodnych

Kaczki i łabędzie mają błony pławne między palcami, którymi wiosłują jak płetwami. Ptaki wodne natłuszczają pióra tłuszczem z gruczołu u nasady ogona, więc pióra nie nasiąkają wodą. Pod piórami mają ciepły puch.

17.Bóbr europejski

Ssak żyjący nad rzekami i jeziorami. Ma gęste futro, błony pławne na tylnych łapach i płaski ogon pokryty łuskami, który służy jako ster. Pod wodą zamyka nozdrza i uszy. Ścina drzewa zębami i buduje z gałęzi tamy oraz domki, zwane żeremiami.

18.Wydra

Drapieżny ssak żyjący nad rzekami i jeziorami, świetny pływak. Ma wydłużone, opływowe ciało, błony pławne między palcami i bardzo gęste futro, które chroni ją przed zimną wodą. Poluje głównie na ryby.

19.Owady wodne

Nartnik ślizga się po powierzchni wody na długich, cienkich odnóżach i nie tonie. Pływak żółtobrzeżek pływa pod wodą, wiosłując tylnymi odnóżami, i zabiera ze sobą zapas powietrza pod pokrywami skrzydeł. Larwy ważek żyją w wodzie i polują na drobne zwierzęta.

20.Bieg rzeki

Rzeka zaczyna się źródłem, a kończy ujściem do morza, jeziora albo innej rzeki. Pomiędzy nimi wyróżniamy bieg górny, środkowy i dolny. Na przykład Wisła ma źródła na Baraniej Górze, a uchodzi do Morza Bałtyckiego.

21.Górny bieg rzeki

Część rzeki blisko źródła, zwykle w górach. Woda jest zimna, czysta, płynie bardzo szybko i ma dużo tlenu. Dno jest kamieniste, a roślin jest mało - głównie glony i mchy na kamieniach. Żyją tu pstrąg potokowy, larwy jętek oraz ptak pluszcz.

22.Środkowy bieg rzeki

Woda płynie wolniej niż w górach i jest nieco cieplejsza. Dno jest żwirowe i piaszczyste. Pojawia się więcej roślin, a z ryb żyją tu np. brzana i kleń.

23.Dolny bieg rzeki

Część rzeki płynąca przez niziny, blisko ujścia. Woda płynie wolno, jest ciepła i mętna, ma mniej tlenu, a dno jest muliste. Rośnie tu dużo roślin, np. trzcina i grążel żółty, a z ryb żyją m.in. leszcz i sum.

24.Pstrąg potokowy

Ryba górnego biegu rzek i górskich potoków. Potrzebuje zimnej, czystej wody z dużą ilością tlenu. Ma silne, opływowe ciało, dzięki któremu może płynąć pod prąd.

25.Larwy owadów w górskim potoku

Larwy jętek żyjące w szybkim nurcie mają płaskie ciało i mocno trzymają się kamieni, dzięki czemu woda ich nie porywa. Często chowają się pod kamieniami.

26.Jezioro a rzeka - porównanie

W jeziorze woda stoi, latem przy brzegu jest ciepła, a roślin jest bardzo dużo. W rzece woda płynie: w górnym biegu jest zimna, szybka i bogata w tlen, z kamienistym dnem i małą liczbą roślin, a w dolnym biegu przypomina jezioro - jest wolna, ciepła i muliste ma dno.