Organizm człowieka jako całość i homeostaza

1.Poziomy organizacji ciała człowieka

Kolejne szczeble budowy organizmu od najprostszego do najbardziej złożonego: komórka, tkanka, narząd, układ narządów, organizm. Każdy wyższy poziom składa się z elementów poziomu niższego.

2.Komórka

Najmniejsza jednostka budowy i funkcjonowania organizmu. Ciało człowieka zbudowane jest z ogromnej liczby komórek różnego rodzaju, np. komórek nerwowych, mięśniowych czy nabłonkowych.

3.Tkanka

Zespół komórek o podobnej budowie i pochodzeniu, które razem pełnią określoną funkcję. U człowieka wyróżniamy cztery podstawowe rodzaje tkanek: nabłonkową, łączną, mięśniową i nerwową.

4.Narząd

Część ciała zbudowana z kilku rodzajów tkanek, która pełni określoną funkcję. Przykłady: serce pompuje krew, żołądek trawi pokarm, płuca umożliwiają wymianę gazową.

5.Układ narządów

Zespół narządów, które współpracują przy wykonywaniu jednej ważnej czynności. Przykład: jama ustna, gardło, przełyk, żołądek i jelita wraz z wątrobą i trzustką tworzą układ pokarmowy.

6.Tkanka nabłonkowa

Tkanka, której komórki ściśle do siebie przylegają, a substancji międzykomórkowej prawie nie ma. Pokrywa powierzchnię ciała (naskórek) i wyściela narządy od środka, np. jelita. Chroni, wchłania i wydziela substancje - buduje gruczoły, np. potowe.

7.Tkanka łączna

Tkanka o luźno ułożonych komórkach i dużej ilości substancji międzykomórkowej. Łączy i podpiera narządy, transportuje substancje i magazynuje zapasy. Należą do niej m.in. tkanka kostna, chrzęstna, tłuszczowa oraz krew, w której substancją międzykomórkową jest płynne osocze.

8.Tkanka mięśniowa

Tkanka zbudowana z wydłużonych komórek zdolnych do skurczu, dzięki czemu umożliwia ruch. Rodzaje: gładka (ściany żołądka, jelit, naczyń krwionośnych - działa niezależnie od woli), poprzecznie prążkowana szkieletowa (mięśnie szkieletowe - działa zgodnie z wolą) i poprzecznie prążkowana serca.

9.Tkanka nerwowa

Tkanka zbudowana z komórek nerwowych (neuronów) i komórek glejowych. Neurony odbierają bodźce i przewodzą impulsy nerwowe, a komórki glejowe je odżywiają i chronią. Buduje mózgowie, rdzeń kręgowy i nerwy.

10.Układ ruchu

Kości połączone stawami oraz mięśnie szkieletowe. Szkielet jest podporą ciała i chroni narządy wewnętrzne (np. czaszka chroni mózgowie), a mięśnie, kurcząc się, poruszają kośćmi.

11.Układ pokarmowy

Rozdrabnia i trawi pokarm, czyli rozkłada go na proste składniki, a następnie wchłania je do krwi, głównie w jelicie cienkim. Niestrawione resztki usuwa z organizmu.

12.Układ oddechowy

Doprowadza powietrze do płuc, gdzie zachodzi wymiana gazowa: tlen przechodzi z powietrza do krwi, a dwutlenek węgla z krwi do powietrza, które wydychamy.

13.Układ krwionośny

Serce i naczynia krwionośne (tętnice, żyły, naczynia włosowate). Rozprowadza krew po całym ciele: dostarcza komórkom tlen i składniki odżywcze, odbiera od nich dwutlenek węgla i zbędne produkty przemiany materii, rozprowadza też hormony i ciepło.

14.Układ moczowy

Nerki, moczowody, pęcherz moczowy i cewka moczowa. Nerki oczyszczają krew ze zbędnych produktów przemiany materii (np. mocznika) i wytwarzają mocz. Regulują też ilość wody w organizmie.

15.Układ nerwowy

Mózgowie, rdzeń kręgowy i nerwy. Odbiera bodźce z otoczenia i z wnętrza ciała, przetwarza informacje i steruje pracą wszystkich narządów. Działa bardzo szybko, za pomocą impulsów nerwowych.

16.Układ dokrewny (hormonalny)

Gruczoły dokrewne, np. przysadka mózgowa, tarczyca, trzustka i nadnercza, wydzielają hormony prosto do krwi. Hormony działają wolniej niż impulsy nerwowe, ale dłużej. Regulują m.in. wzrost, rozwój i przemianę materii.

17.Skóra

Narząd okrywający ciało. Chroni przed urazami, drobnoustrojami i promieniowaniem UV, odbiera bodźce (dotyk, ciepło, zimno, ból). Bierze udział w regulacji temperatury ciała dzięki gruczołom potowym i naczyniom krwionośnym.

18.Współdziałanie układów narządów

Układy narządów nie pracują osobno. Podczas biegu mięśnie potrzebują więcej tlenu i glukozy: układ oddechowy przyspiesza oddychanie, serce bije szybciej i mocniej, a układy nerwowy i hormonalny koordynują pracę całego ciała.

19.Homeostaza

Zdolność organizmu do utrzymywania względnie stałych warunków wewnątrz ciała, np. temperatury, ilości wody i poziomu glukozy we krwi, mimo zmian w otoczeniu. Kontrolują ją układ nerwowy i układ hormonalny.

20.Termoregulacja

Utrzymywanie stałej temperatury ciała, u człowieka ok. 36,6°C. Ośrodek termoregulacji znajduje się w podwzgórzu (część mózgowia). Odbiera ono informacje z receptorów ciepła i zimna i uruchamia reakcje chłodzące albo ogrzewające ciało.

21.Reakcje organizmu na przegrzanie

Gdy jest gorąco, naczynia krwionośne w skórze rozszerzają się, więc skóra się czerwieni i oddaje więcej ciepła. Gruczoły potowe wydzielają więcej potu, a jego parowanie chłodzi ciało.

22.Reakcje organizmu na zimno

Gdy jest zimno, naczynia krwionośne w skórze zwężają się, więc skóra blednie i traci mniej ciepła. Mięśnie mimowolnie drżą (dreszcze) i wytwarzają przy tym ciepło, pojawia się gęsia skórka, a pocenie się prawie ustaje.

23.Glukoza we krwi

Cukier prosty, główne źródło energii dla komórek, zwłaszcza dla mózgu. Jej poziom we krwi musi być względnie stały: zbyt niski powoduje osłabienie i zawroty głowy, a stale zbyt wysoki z czasem uszkadza narządy.

24.Insulina

Hormon wydzielany przez trzustkę, gdy poziom glukozy we krwi rośnie, np. po posiłku. Obniża poziom glukozy: ułatwia komórkom jej pobieranie, a wątroba i mięśnie magazynują jej nadmiar w postaci glikogenu.

25.Glukagon

Hormon wydzielany przez trzustkę, gdy poziom glukozy we krwi spada, np. długo po posiłku. Podwyższa poziom glukozy, bo powoduje rozkład glikogenu w wątrobie do glukozy, która przechodzi do krwi.

26.Antagonizm hormonów

Przeciwstawne działanie dwóch hormonów na tę samą cechę organizmu. Przykład: insulina obniża, a glukagon podwyższa poziom glukozy we krwi, dzięki czemu pozostaje on względnie stały.

27.Cukrzyca

Choroba, w której poziom glukozy we krwi jest stale za wysoki, bo trzustka wytwarza za mało insuliny albo komórki słabo na nią reagują. Wymaga kontroli poziomu cukru, odpowiedniej diety i ruchu, a często podawania insuliny.

28.Bilans wodny

Równowaga między wodą pobraną (napoje, woda z pokarmów, woda powstająca w komórkach) a wodą wydaloną (mocz, pot, para wodna w wydychanym powietrzu, kał). Woda stanowi ponad połowę masy ciała człowieka.

29.Hormon antydiuretyczny (wazopresyna)

Hormon uwalniany przez przysadkę mózgową, gdy w organizmie brakuje wody. Sprawia, że nerki zatrzymują więcej wody, więc powstaje mniej, ale bardziej stężonego moczu.

30.Pragnienie

Uczucie, które skłania nas do picia, gdy organizm traci za dużo wody, np. w upale albo podczas wysiłku. Ośrodek pragnienia znajduje się w podwzgórzu.