Biologia
Organizm człowieka jako całość i homeostaza
Zestaw porządkuje budowę ciała człowieka: od komórki, przez cztery rodzaje tkanek i narządy, aż po układy narządów i ich współpracę. Wyjaśnia też, czym jest homeostaza i jak organizm utrzymuje stałą temperaturę ciała, poziom glukozy we krwi oraz ilość wody dzięki układowi nerwowemu, hormonom, skórze i nerkom.
1.Poziomy organizacji ciała człowieka
Kolejne szczeble budowy organizmu od najprostszego do najbardziej złożonego: komórka, tkanka, narząd, układ narządów, organizm. Każdy wyższy poziom składa się z elementów poziomu niższego.
2.Komórka
Najmniejsza jednostka budowy i funkcjonowania organizmu. Ciało człowieka zbudowane jest z ogromnej liczby komórek różnego rodzaju, np. komórek nerwowych, mięśniowych czy nabłonkowych.
3.Tkanka
Zespół komórek o podobnej budowie i pochodzeniu, które razem pełnią określoną funkcję. U człowieka wyróżniamy cztery podstawowe rodzaje tkanek: nabłonkową, łączną, mięśniową i nerwową.
4.Narząd
Część ciała zbudowana z kilku rodzajów tkanek, która pełni określoną funkcję. Przykłady: serce pompuje krew, żołądek trawi pokarm, płuca umożliwiają wymianę gazową.
5.Układ narządów
Zespół narządów, które współpracują przy wykonywaniu jednej ważnej czynności. Przykład: jama ustna, gardło, przełyk, żołądek i jelita wraz z wątrobą i trzustką tworzą układ pokarmowy.
6.Tkanka nabłonkowa
Tkanka, której komórki ściśle do siebie przylegają, a substancji międzykomórkowej prawie nie ma. Pokrywa powierzchnię ciała (naskórek) i wyściela narządy od środka, np. jelita. Chroni, wchłania i wydziela substancje - buduje gruczoły, np. potowe.
7.Tkanka łączna
Tkanka o luźno ułożonych komórkach i dużej ilości substancji międzykomórkowej. Łączy i podpiera narządy, transportuje substancje i magazynuje zapasy. Należą do niej m.in. tkanka kostna, chrzęstna, tłuszczowa oraz krew, w której substancją międzykomórkową jest płynne osocze.
8.Tkanka mięśniowa
Tkanka zbudowana z wydłużonych komórek zdolnych do skurczu, dzięki czemu umożliwia ruch. Rodzaje: gładka (ściany żołądka, jelit, naczyń krwionośnych - działa niezależnie od woli), poprzecznie prążkowana szkieletowa (mięśnie szkieletowe - działa zgodnie z wolą) i poprzecznie prążkowana serca.
9.Tkanka nerwowa
Tkanka zbudowana z komórek nerwowych (neuronów) i komórek glejowych. Neurony odbierają bodźce i przewodzą impulsy nerwowe, a komórki glejowe je odżywiają i chronią. Buduje mózgowie, rdzeń kręgowy i nerwy.
10.Układ ruchu
Kości połączone stawami oraz mięśnie szkieletowe. Szkielet jest podporą ciała i chroni narządy wewnętrzne (np. czaszka chroni mózgowie), a mięśnie, kurcząc się, poruszają kośćmi.
11.Układ pokarmowy
Rozdrabnia i trawi pokarm, czyli rozkłada go na proste składniki, a następnie wchłania je do krwi, głównie w jelicie cienkim. Niestrawione resztki usuwa z organizmu.
12.Układ oddechowy
Doprowadza powietrze do płuc, gdzie zachodzi wymiana gazowa: tlen przechodzi z powietrza do krwi, a dwutlenek węgla z krwi do powietrza, które wydychamy.
13.Układ krwionośny
Serce i naczynia krwionośne (tętnice, żyły, naczynia włosowate). Rozprowadza krew po całym ciele: dostarcza komórkom tlen i składniki odżywcze, odbiera od nich dwutlenek węgla i zbędne produkty przemiany materii, rozprowadza też hormony i ciepło.
14.Układ moczowy
Nerki, moczowody, pęcherz moczowy i cewka moczowa. Nerki oczyszczają krew ze zbędnych produktów przemiany materii (np. mocznika) i wytwarzają mocz. Regulują też ilość wody w organizmie.
15.Układ nerwowy
Mózgowie, rdzeń kręgowy i nerwy. Odbiera bodźce z otoczenia i z wnętrza ciała, przetwarza informacje i steruje pracą wszystkich narządów. Działa bardzo szybko, za pomocą impulsów nerwowych.
16.Układ dokrewny (hormonalny)
Gruczoły dokrewne, np. przysadka mózgowa, tarczyca, trzustka i nadnercza, wydzielają hormony prosto do krwi. Hormony działają wolniej niż impulsy nerwowe, ale dłużej. Regulują m.in. wzrost, rozwój i przemianę materii.
17.Skóra
Narząd okrywający ciało. Chroni przed urazami, drobnoustrojami i promieniowaniem UV, odbiera bodźce (dotyk, ciepło, zimno, ból). Bierze udział w regulacji temperatury ciała dzięki gruczołom potowym i naczyniom krwionośnym.
18.Współdziałanie układów narządów
Układy narządów nie pracują osobno. Podczas biegu mięśnie potrzebują więcej tlenu i glukozy: układ oddechowy przyspiesza oddychanie, serce bije szybciej i mocniej, a układy nerwowy i hormonalny koordynują pracę całego ciała.
19.Homeostaza
Zdolność organizmu do utrzymywania względnie stałych warunków wewnątrz ciała, np. temperatury, ilości wody i poziomu glukozy we krwi, mimo zmian w otoczeniu. Kontrolują ją układ nerwowy i układ hormonalny.
20.Termoregulacja
Utrzymywanie stałej temperatury ciała, u człowieka ok. 36,6°C. Ośrodek termoregulacji znajduje się w podwzgórzu (część mózgowia). Odbiera ono informacje z receptorów ciepła i zimna i uruchamia reakcje chłodzące albo ogrzewające ciało.
21.Reakcje organizmu na przegrzanie
Gdy jest gorąco, naczynia krwionośne w skórze rozszerzają się, więc skóra się czerwieni i oddaje więcej ciepła. Gruczoły potowe wydzielają więcej potu, a jego parowanie chłodzi ciało.
22.Reakcje organizmu na zimno
Gdy jest zimno, naczynia krwionośne w skórze zwężają się, więc skóra blednie i traci mniej ciepła. Mięśnie mimowolnie drżą (dreszcze) i wytwarzają przy tym ciepło, pojawia się gęsia skórka, a pocenie się prawie ustaje.
23.Glukoza we krwi
Cukier prosty, główne źródło energii dla komórek, zwłaszcza dla mózgu. Jej poziom we krwi musi być względnie stały: zbyt niski powoduje osłabienie i zawroty głowy, a stale zbyt wysoki z czasem uszkadza narządy.
24.Insulina
Hormon wydzielany przez trzustkę, gdy poziom glukozy we krwi rośnie, np. po posiłku. Obniża poziom glukozy: ułatwia komórkom jej pobieranie, a wątroba i mięśnie magazynują jej nadmiar w postaci glikogenu.
25.Glukagon
Hormon wydzielany przez trzustkę, gdy poziom glukozy we krwi spada, np. długo po posiłku. Podwyższa poziom glukozy, bo powoduje rozkład glikogenu w wątrobie do glukozy, która przechodzi do krwi.
26.Antagonizm hormonów
Przeciwstawne działanie dwóch hormonów na tę samą cechę organizmu. Przykład: insulina obniża, a glukagon podwyższa poziom glukozy we krwi, dzięki czemu pozostaje on względnie stały.
27.Cukrzyca
Choroba, w której poziom glukozy we krwi jest stale za wysoki, bo trzustka wytwarza za mało insuliny albo komórki słabo na nią reagują. Wymaga kontroli poziomu cukru, odpowiedniej diety i ruchu, a często podawania insuliny.
28.Bilans wodny
Równowaga między wodą pobraną (napoje, woda z pokarmów, woda powstająca w komórkach) a wodą wydaloną (mocz, pot, para wodna w wydychanym powietrzu, kał). Woda stanowi ponad połowę masy ciała człowieka.
29.Hormon antydiuretyczny (wazopresyna)
Hormon uwalniany przez przysadkę mózgową, gdy w organizmie brakuje wody. Sprawia, że nerki zatrzymują więcej wody, więc powstaje mniej, ale bardziej stężonego moczu.
30.Pragnienie
Uczucie, które skłania nas do picia, gdy organizm traci za dużo wody, np. w upale albo podczas wysiłku. Ośrodek pragnienia znajduje się w podwzgórzu.
Notatka
Od komórki do organizmu
Ciało człowieka ma budowę hierarchiczną, czyli wielopoziomową. Najmniejszą jednostką budowy i funkcjonowania organizmu jest . Komórki o podobnej budowie i funkcji tworzą . Kilka rodzajów tkanek buduje narząd, np. serce, żołądek czy płuca. Narządy, które współpracują przy jednej ważnej czynności, tworzą , a wszystkie układy razem - organizm.
Zapamiętaj
Komórka - tkanka - narząd - układ narządów - organizm (od najprostszego do najbardziej złożonego).
Każdy wyższy poziom ma nowe możliwości, których nie ma poziom niższy. Pojedyncza komórka mięśniowa tylko się kurczy, ale cały pozwala nam chodzić, biegać i pisać.
Cztery rodzaje tkanek
W organizmie człowieka występują cztery podstawowe rodzaje tkanek.
- Tkanka nabłonkowa
- komórki ściśle przylegają do siebie. Pokrywa ciało (naskórek), wyściela narządy od środka, chroni je, wchłania i wydziela substancje, buduje gruczoły.
- Tkanka łączna
- komórki leżą luźno w dużej ilości substancji międzykomórkowej. Łączy i podpiera narządy, transportuje i magazynuje. Należą do niej tkanka kostna, chrzęstna, tłuszczowa i krew.
- Tkanka mięśniowa
- zbudowana z komórek zdolnych do skurczu. Gładka buduje ściany narządów wewnętrznych i działa niezależnie od woli, poprzecznie prążkowana szkieletowa porusza kośćmi zgodnie z naszą wolą, a poprzecznie prążkowana serca pracuje przez całe życie bez przerwy.
- Tkanka nerwowa
- zbudowana z neuronów, które odbierają bodźce i przewodzą impulsy nerwowe, oraz z komórek glejowych, które je odżywiają i chronią.
Ważne
Krew to także tkanka - tkanka łączna, w której substancją międzykomórkową jest płynne osocze.
Układy narządów i ich współpraca
Każdy układ ma swoje zadanie. Układ ruchu (kości, stawy, mięśnie) podpiera ciało, chroni narządy i umożliwia ruch. trawi pokarm i wchłania jego składniki, a pobiera tlen i usuwa dwutlenek węgla. rozprowadza po ciele tlen, składniki odżywcze, hormony i ciepło. Układ moczowy usuwa z krwi zbędne produkty przemiany materii, np. mocznik, i reguluje ilość wody. Skóra chroni ciało i pomaga regulować jego temperaturę.
Pracą wszystkich narządów kierują dwa układy. Układ nerwowy działa szybko, za pomocą impulsów nerwowych. działa wolniej, ale dłużej - jego gruczoły wydzielają hormony do krwi.
Przykład
Podczas biegu mięśnie potrzebują więcej energii, więc oddychamy szybciej, serce bije mocniej, krew dowozi więcej tlenu i glukozy, a skóra zaczyna się pocić, żeby ciało się nie przegrzało.
Homeostaza i stała temperatura ciała
to zdolność organizmu do utrzymywania względnie stałych warunków wewnątrz ciała mimo zmian w otoczeniu. Dzięki niej komórki mają stałą temperaturę, odpowiednią ilość wody i glukozy, niezależnie od tego, czy jest upał, czy mróz, czy właśnie zjedliśmy obiad.
Człowiek utrzymuje temperaturę ciała ok. 36,6°C. Ośrodek leży w podwzgórzu, które odbiera informacje z receptorów ciepła i zimna i działa jak termostat.
- Gdy jest gorąco: naczynia krwionośne w się rozszerzają (skóra czerwienieje i oddaje więcej ciepła), a gruczoły potowe wydzielają pot, którego parowanie chłodzi ciało.
- Gdy jest zimno: naczynia w skórze się zwężają (skóra blednie i traci mniej ciepła), mięśnie drżą i wytwarzają ciepło, pojawia się gęsia skórka.
W termoregulacji współpracują więc , skóra, układ krwionośny i mięśnie.
Stały poziom glukozy we krwi
Glukoza to główne źródło energii dla komórek, zwłaszcza dla mózgu. Jej poziom we krwi reguluje trzustka za pomocą dwóch hormonów.
- jest wydzielana, gdy glukozy we krwi jest dużo, np. po posiłku. Obniża jej poziom: komórki pobierają glukozę, a wątroba i mięśnie magazynują nadmiar w postaci glikogenu.
- jest wydzielany, gdy glukozy brakuje, np. długo po jedzeniu. Podwyższa jej poziom, bo glikogen w wątrobie jest rozkładany do glukozy.
Hormony działające przeciwstawnie to antagoniści.
Ważne
Insulina obniża, a glukagon podwyższa poziom glukozy we krwi - nie myl ich ze sobą.
Gdy trzustka wytwarza za mało insuliny albo komórki słabo na nią reagują, rozwija się - poziom glukozy we krwi jest stale za wysoki i z czasem uszkadza narządy.
Gospodarka wodna: rola nerek i hormonów
Woda stanowi ponad połowę masy ciała. Pobieramy ją z napojów i pokarmów, a tracimy z moczem, potem, parą wodną w wydychanym powietrzu i z kałem. Równowaga między wodą pobraną i wydaloną to .
Głównym regulatorem ilości wody są nerki. Gdy wody w organizmie brakuje, podwzgórze wywołuje , a przysadka mózgowa uwalnia (wazopresynę). Pod jego wpływem nerki zatrzymują wodę i wytwarzają mało, ciemnego, stężonego moczu. Gdy wypijemy dużo płynów, hormonu jest mniej, a moczu - więcej i jest on jaśniejszy.
W upale i podczas wysiłku tracimy dużo wody z potem, dlatego trzeba wtedy pić więcej. Homeostaza to zatem zawsze współpraca układów: nerwowego, hormonalnego, moczowego, krwionośnego i skóry.
W skrócie
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Organizm jako całość - sprawdzianKlasy 6-7
Otwórz kartę pracyHomeostazaKlasa 7
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
32 pytań w 4 etapach
Etap 1
10 fiszek · 8 pytań
Etap 2
5 fiszek · 8 pytań
Etap 3
6 fiszek · 8 pytań
Etap 4
9 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
