Prawa i wolności człowieka

1.Prawa człowieka

Przysługujące każdemu człowiekowi uprawnienia wynikające z samego faktu bycia człowiekiem. Są powszechne, przyrodzone, niezbywalne i powinny być chronione przez państwo oraz społeczność międzynarodową.

2.Wolności człowieka

Sfera działań jednostki, w którą państwo co do zasady nie powinno ingerować. Wolność oznacza możliwość wyboru i działania bez przymusu, o ile nie narusza się praw innych osób i porządku prawnego.

3.Przyrodzoność praw człowieka

Cecha praw człowieka oznaczająca, że człowiek posiada je od urodzenia, a nie otrzymuje ich dopiero od państwa. Państwo może je uznać i chronić, ale nie jest ich źródłem.

4.Niezbywalność praw człowieka

Oznacza, że człowiek nie może skutecznie zrzec się swoich podstawowych praw ani zostać ich legalnie pozbawiony arbitralną decyzją władzy.

5.Powszechność praw człowieka

Prawa człowieka przysługują wszystkim ludziom bez względu na płeć, pochodzenie, religię, narodowość, poglądy czy status społeczny.

6.Godność człowieka

Podstawowa wartość przysługująca każdej osobie, stanowiąca fundament praw i wolności. W polskim porządku konstytucyjnym jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona są obowiązkiem władz publicznych.

7.Prawa osobiste

Prawa chroniące życie, wolność i integralność jednostki, np. prawo do życia, zakaz tortur, nietykalność osobista, prawo do prywatności i wolność sumienia.

8.Prawa polityczne

Uprawnienia umożliwiające udział w życiu publicznym i sprawowaniu władzy, np. czynne i bierne prawo wyborcze, wolność zrzeszania się i prawo do informacji publicznej.

9.Prawa socjalne

Prawa związane z zabezpieczeniem bytu jednostki, np. prawo do ochrony zdrowia, zabezpieczenia społecznego, pomocy w razie bezrobocia czy niezdolności do pracy.

10.Prawa ekonomiczne

Prawa dotyczące pracy i działalności gospodarczej, np. prawo do własności, swobody działalności gospodarczej i wyboru zawodu.

11.Prawa kulturalne

Prawa związane z uczestnictwem w kulturze, edukacją i dostępem do dóbr kultury oraz rozwoju nauki.

12.Ograniczanie praw i wolności

Prawa i wolności mogą być ograniczane tylko w określonych przypadkach, na podstawie ustawy i gdy jest to konieczne, np. dla bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego lub ochrony praw innych osób.

13.Rzecznik Praw Obywatelskich

Niezależny organ stojący na straży wolności i praw człowieka oraz obywatela w Polsce. Może podejmować interwencje, występować do organów władzy i badać skargi obywateli.

14.Skarga konstytucyjna

Środek prawny pozwalający zaskarżyć do Trybunału Konstytucyjnego przepis, na podstawie którego sąd lub organ administracji ostatecznie orzekł o prawach albo wolnościach skarżącego.

15.Powszechna Deklaracja Praw Człowieka

Dokument uchwalony przez ONZ w 1948 roku, zawierający katalog podstawowych praw i wolności człowieka. Nie jest konstytucją światową, ale stał się ważnym punktem odniesienia dla prawa międzynarodowego.

16.Europejski Trybunał Praw Człowieka

Międzynarodowy sąd w Strasburgu rozpatrujący skargi dotyczące naruszeń praw zawartych w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka przez państwa, które ją ratyfikowały.