Modele sprawowania władzy

Państwa można klasyfikować według kilku kryteriów. Podział według Niccolò Machiavellego wyróżniał republiki lub księstwa, a współczesna klasyfikacja opiera się na formie rządów.

• Forma rządów: monarchia albo republika.
• Styl rządzenia: demokratyczny, autorytarny albo totalitarny.
• System polityczny: organizacja aparatu państwa; może być prezydencki, półprezydencki lub parlamentarny.
• Ustrój terytorialny: państwo jednolite (unitarne) albo złożone, czyli federacja.

Monarchia to forma, w której władza zwierzchnia jest sprawowana dożywotnio i zazwyczaj dziedzicznie. Monarchie mają zwykle dziedziczne głowy państwa, np. króla lub księcia, a ich urząd jest dożywotni.

Republika ma głowę państwa wybieraną na określony czas, zazwyczaj z tytułem prezydenta. Według materiału prezydent może zostać wybrany przez obywateli albo objąć urząd w drodze zamachu lub przewrotu.

Najważniejsza różnica dotyczy sposobu objęcia urzędu i czasu sprawowania władzy: w monarchii jest ona zwykle dziedziczna oraz dożywotnia, natomiast w republice głowa państwa jest wybierana na określony czas.

Wyróżniono dwa typy współczesnych monarchii.

• Monarchia dziedziczna: po śmierci albo abdykacji monarchy tron obejmuje jego potomek.
• Monarchia elekcyjna: po śmierci albo abdykacji poprzednika nowego monarchę wybierają elektorzy.

W obu przypadkach jest to monarchia, ale odmienny jest sposób wyłonienia kolejnego władcy. W monarchii dziedzicznej decyduje następstwo potomka, natomiast w elekcyjnej dokonuje się wyboru przez elektorów.

Demokracja jest reżimem politycznym, w którym władza zwierzchnia należy do ludu.

Autorytaryzm to reżim, gdzie najwyższą pozycję ma organ władzy centralnej inny niż parlament. Toleruje on umiarkowaną opozycję. Represje są surowe, lecz selektywne, a sfera prywatna i kulturalna zachowuje pewną niezależność.

Totalitaryzm dąży do całkowitej kontroli nad społeczeństwem i opiera się na jednej ideologii państwowej. Cechują go brak legalnie działającej opozycji, terror jako zasada rządzenia oraz wszechobecna kontrola państwa nad życiem społecznym, edukacją, kulturą i środkami masowego przekazu.

Systemy polityczne państw demokratycznych rozwijały się od XVIII wieku. Ich źródeł upatruje się w angielskim parlamentaryzmie i amerykańskim republikanizmie.

System parlamentarny łączy wybory parlamentarne z wyłonieniem rządu. Rząd odpowiada politycznie przed parlamentem.

System mieszany, zwany także półprezydenckim, zakłada rozdzielenie wyborów parlamentarnych i prezydenckich. Prezydent oraz parlament są w nim niezależnymi ośrodkami władzy.

System prezydencki opiera się na niezależności wyborów prezydenckich i parlamentarnych. Charakteryzuje go brak odpowiedzialności politycznej rządu przed parlamentem.

Państwo jednolite (unitarne) może być scentralizowane lub zdecentralizowane. Ma jednolity system prawny i administracyjny.

Państwo złożone, przede wszystkim federacja, składa się z autonomicznych części mających własne uprawnienia i szeroką autonomię wewnętrzną. Wspólne pozostają polityka zagraniczna, polityka obronna oraz waluta.

Przykładem procesu dezintegracji państwa złożonego jest Czechosłowacja. Utworzono ją w 1918 roku jako realizację idei czechosłowakizmu. Różnice narodowościowe i polityczne doprowadziły do jej rozpadu oraz powstania niepodległych Czech i Słowacji.

W materiale wskazano wybrane czynniki mogące zagrażać demokracji. Należą do nich populizm, problemy gospodarcze, konflikty wewnętrzne, czynniki wewnętrzne, niewykształcone społeczeństwo, bierność obywateli oraz patologie życia publicznego.

Warto rozpoznawać te zagrożenia jako elementy osłabiające funkcjonowanie demokracji. Szczególnie istotne jest odróżnianie ich od cech systemów politycznych i ustrojów terytorialnych, które są odrębnymi sposobami opisu państwa.