Biologia
Układ pokarmowy człowieka
Zestaw obejmuje budowę i funkcje układu pokarmowego człowieka oraz rolę najważniejszych narządów i enzymów trawiennych. Utrwalisz tu także etapy trawienia, wchłanianie składników odżywczych i zasady dbania o zdrowie przewodu pokarmowego.
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
24 pytań w 3 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1
9 fiszek · 8 pytań
Etap 2
6 fiszek · 8 pytań
Etap 3
3 fiszki · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Budowa i rola układu pokarmowego - sprawdzianKlasa 7
Otwórz kartę pracyUkład pokarmowy człowieka - budowa i trawienieKlasa 7
Otwórz kartę pracyLekcje z kursów Odrabiamy
Obejrzyj albo posłuchaj o tym temacie
Budowa i rola układu pokarmowegoWideo, 20 min · Biologia - 7 klasa
Obejrzyj lekcję1.Układ pokarmowy
Zespół narządów odpowiedzialnych za pobieranie pokarmu, jego rozdrabnianie, trawienie, wchłanianie składników odżywczych oraz usuwanie niestrawionych resztek.
2.Jama ustna
Początkowy odcinek przewodu pokarmowego. Tu pokarm jest rozdrabniany przez zęby, mieszany ze śliną i formowany w kęs gotowy do połknięcia.
3.Ślina
Wydzielina gruczołów ślinowych, która nawilża pokarm i ułatwia połykanie. Zawiera amylazę ślinową rozpoczynającą trawienie skrobi.
4.Gardło
Odcinek łączący jamę ustną z przełykiem. Bierze udział w połykaniu i kieruje kęs do dalszej części przewodu pokarmowego.
5.Przełyk
Mięśniowy przewód transportujący pokarm z gardła do żołądka. Ruch pokarmu odbywa się dzięki ruchom perystaltycznym.
6.Perystaltyka
Falowe skurcze mięśni ścian przewodu pokarmowego, które przesuwają pokarm w odpowiednim kierunku.
7.Żołądek
Narząd, w którym pokarm jest magazynowany, mieszany i częściowo trawiony. Sok żołądkowy zawiera kwas solny i enzymy trawiące głównie białka.
8.Kwas solny w żołądku
Składnik soku żołądkowego, który tworzy kwaśne środowisko, ułatwia działanie enzymów i pomaga niszczyć część drobnoustrojów.
9.Jelito cienkie
Najdłuższy odcinek przewodu pokarmowego. Tu kończy się większość trawienia i zachodzi główne wchłanianie składników odżywczych do krwi i limfy.
10.Kosmki jelitowe
Drobne uwypuklenia błony śluzowej jelita cienkiego, które wielokrotnie zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych.
11.Jelito grube
Odcinek przewodu pokarmowego, w którym wchłaniana jest głównie woda i sole mineralne oraz formowany jest kał.
12.Wątroba
Duży gruczoł trawienny wytwarzający żółć. Uczestniczy też w magazynowaniu niektórych substancji i odtruwaniu organizmu.
13.Żółć
Wydzielina wątroby magazynowana w pęcherzyku żółciowym. Nie trawi tłuszczów enzymatycznie, ale emulguje je, czyli rozbija na drobne kropelki.
14.Trzustka
Gruczoł wytwarzający sok trzustkowy zawierający enzymy trawiące białka, tłuszcze i cukry. Ma też funkcję hormonalną, ale w trawieniu ważny jest jej sok.
15.Enzymy trawienne
Substancje białkowe przyspieszające rozkład złożonych składników pokarmowych na prostsze cząsteczki możliwe do wchłonięcia.
16.Trawienie mechaniczne
Fizyczne rozdrabnianie i mieszanie pokarmu bez zmiany jego składu chemicznego, np. gryzienie i ruchy żołądka.
17.Trawienie chemiczne
Rozkład składników pokarmowych przez enzymy na prostsze związki, które organizm może wchłonąć i wykorzystać.
18.Wchłanianie
Przenikanie produktów trawienia przez ścianę jelita do krwi i limfy, skąd są rozprowadzane po organizmie.
Notatka
Z czego składa się układ pokarmowy
Układ pokarmowy tworzą dwie grupy narządów. Pierwsza to przewód pokarmowy, czyli kolejne odcinki, przez które przechodzi pokarm. Druga to gruczoły trawienne, które leżą poza przewodem i wydzielają do niego swoje soki.
- przewód pokarmowy: jama ustna, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie, jelito grube, odbyt;
- gruczoły trawienne: ślinianki, wątroba, trzustka.
Pokarm nigdy nie przechodzi przez wątrobę ani trzustkę. Do przewodu trafiają tylko ich wydzieliny: żółć i sok trzustkowy.
Ważne
Nie myl przewodu pokarmowego z całym układem pokarmowym. Układ to przewód razem z gruczołami.
Trawienie mechaniczne i chemiczne
Pokarm musi zostać rozłożony na bardzo małe cząsteczki. Dopiero wtedy przejdzie przez ścianę jelita. Służą temu dwa rodzaje trawienia, które zachodzą równocześnie.
| Cecha | Trawienie mechaniczne | Trawienie chemiczne |
|---|---|---|
| Na czym polega | rozdrabnianie i mieszanie | rozkład na prostsze związki |
| Czy zmienia skład | nie | tak |
| Co je wykonuje | zęby, język, mięśnie ścian | enzymy trawienne |
Trawienie mechaniczne pomaga chemicznemu. Drobne kawałki mają większą powierzchnię, więc enzymy szybciej się z nimi stykają.
Perystaltyka to falowe skurcze mięśni ścian przewodu. Przesuwa pokarm i jednocześnie miesza go z sokami trawiennymi.
Gdzie trawione są cukry, białka i tłuszcze
Trawienie każdego składnika pokarmu zaczyna się w innym miejscu przewodu. Trawienie wszystkich trzech kończy się w jelicie cienkim.
| Składnik | Początek trawienia | Produkty końcowe |
|---|---|---|
| skrobia (cukier złożony) | jama ustna | glukoza |
| białka | żołądek | aminokwasy |
| tłuszcze | jelito cienkie | glicerol i kwasy tłuszczowe |
W jamie ustnej działa amylaza ślinowa. Pokarm przebywa tam krótko, więc rozkłada ona tylko część skrobi. Sok trzustkowy zawiera enzymy trawiące wszystkie trzy grupy składników. Dlatego jelito cienkie jest głównym miejscem trawienia chemicznego.
Zapamiętaj
Skrobia: od jamy ustnej. Białka: od żołądka. Tłuszcze: dopiero w jelicie cienkim.
Gruczoły trawienne i ich wydzieliny
- ślinianki wytwarzają ślinę; nawilża ona pokarm i zawiera amylazę;
- wątroba wytwarza żółć; żółć gromadzi się w pęcherzyku żółciowym i spływa do jelita cienkiego;
- trzustka wytwarza sok trzustkowy z enzymami; on także trafia do jelita cienkiego.
Żółć nie zawiera enzymów trawiennych. Jej zadanie to emulgowanie tłuszczów, czyli rozbijanie ich na drobne kropelki. Wiele małych kropelek ma razem dużą powierzchnię. Enzymy z soku trzustkowego mogą więc szybciej rozłożyć tłuszcz.
Ważne
Częsty błąd: „żółć trawi tłuszcze”. Żółć tylko przygotowuje tłuszcze do trawienia, a rozkładają je enzymy.
Wątroba ma też inne zadania. Magazynuje niektóre substancje i unieszkodliwia trujące związki.
Żołądek i jelito cienkie
Żołądek gromadzi pokarm i miesza go dzięki skurczom grubej, mięśniowej ściany. Wydziela sok żołądkowy z kwasem solnym i enzymami. Kwaśne środowisko sprzyja działaniu enzymów trawiących białka. Niszczy też część drobnoustrojów, które dostały się z pokarmem.
Jelito cienkie to najdłuższy odcinek przewodu. Tu trafiają żółć i sok trzustkowy. Tu kończy się trawienie większości składników.
Budowa jelita cienkiego pasuje do wchłaniania. Jego błona śluzowa tworzy fałdy, a na nich leżą liczne kosmki jelitowe. Kosmki znacznie powiększają powierzchnię, przez którą przenikają składniki odżywcze. Do wnętrza kosmka docierają naczynia krwionośne i naczynie limfatyczne.
Wchłanianie i rola jelita grubego
Wchłanianie to przechodzenie produktów trawienia przez ścianę jelita do krwi i limfy. Krew rozprowadza je potem po całym organizmie. Główne miejsce wchłaniania to jelito cienkie.
- do krwi trafiają głównie glukoza i aminokwasy;
- produkty trawienia tłuszczów w dużej części trafiają do limfy.
Treść, która dociera do jelita grubego, zawiera głównie niestrawione resztki i wodę. Jelito grube odzyskuje z niej większość wody oraz sole mineralne. Dzięki temu treść gęstnieje i powstaje kał. Kał jest usuwany przez odbyt.
Przykład
Gdy treść przesuwa się przez jelito grube zbyt szybko, woda nie zdąży się wchłonąć i kał jest rzadki.
Jak dbać o układ pokarmowy
Zdrowe nawyki ułatwiają pracę wszystkim narządom przewodu pokarmowego.
- dokładne gryzienie - mniejsze kęsy łatwiej połknąć i strawić;
- regularne posiłki o stałych porach, bez objadania się przed snem;
- błonnik z warzyw, owoców i pieczywa razowego - pobudza perystaltykę jelit;
- picie wody w ciągu dnia;
- mycie rąk przed jedzeniem i mycie owoców - mniej drobnoustrojów w pokarmie;
- higiena jamy ustnej - mycie zębów chroni je przed próchnicą.
Zdrowe zęby są ważne, bo od nich zaczyna się trawienie mechaniczne.
Uporczywy ból brzucha albo inne niepokojące objawy trzeba zgłosić dorosłym. O przyczynie i leczeniu decyduje lekarz.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Skład chemiczny organizmów i biologiczne znaczenie wody40 fiszek uczy się 10
Poznajemy biologię: metoda naukowa i mikroskop40 fiszek uczy się 4
Aparat ruchu - budowa, działanie i zdrowie40 fiszek uczy się 3
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek uczy się 8
Układ ruchu - szkielet, mięśnie i skutki dopingu28 fiszek uczy się 5
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek uczy się 4