Ciąża, łożysko i badania prenatalne

Ciąża to okres rozwoju organizmu potomnego w ciele matki od zapłodnienia do porodu. W tym czasie zarodek, a następnie płód, rozwija się w macicy w warunkach umożliwiających wzrost, odżywianie i ochronę. Prawidłowy przebieg ciąży zależy od współdziałania organizmu matki, rozwijającego się płodu oraz struktur dodatkowych, takich jak łożysko, pępowina i błony płodowe.

W życiu prenatalnym płód nie pobiera pokarmu ani tlenu samodzielnie tak jak po urodzeniu. Funkcje te są realizowane pośrednio dzięki wymianie substancji z organizmem matki. Rozwój prenatalny jest bardzo wrażliwy na czynniki zaburzające, dlatego tak ważne są odpowiednie warunki fizjologiczne organizmu kobiety ciężarnej oraz kontrola medyczna.

Łożysko jest narządem wytwarzającym się tylko na czas ciąży. Powstaje z udziałem tkanek matki i płodu i stanowi miejsce kontaktu między nimi. Jego najważniejszą rolą jest umożliwienie wymiany substancji, bez której rozwój płodu nie byłby możliwy.

Do podstawowych funkcji łożyska należą:

• funkcja oddechowa – przekazywanie tlenu do organizmu płodu i odbieranie dwutlenku węgla,
• funkcja odżywcza – dostarczanie składników potrzebnych do wzrostu,
• funkcja wydalnicza – usuwanie z organizmu płodu zbędnych produktów przemiany materii,
• funkcja hormonalna – wydzielanie hormonów potrzebnych do utrzymania ciąży.

Między krwią matki a krwią płodu znajduje się bariera łożyskowa. Dzięki niej nie dochodzi zwykle do bezpośredniego mieszania się obu krwi, ale możliwa jest wymiana wielu substancji. Bariera ta nie stanowi jednak ochrony absolutnej, ponieważ niektóre szkodliwe związki także mogą przez nią przenikać.

Pępowina łączy płód z łożyskiem. Przebiegają w niej naczynia krwionośne, które umożliwiają transport substancji między organizmem płodu a łożyskiem. Dzięki temu płód otrzymuje tlen i związki odżywcze, a oddaje produkty przemiany materii.

Płód otaczają błony płodowe, w tym owodnia, wewnątrz której znajduje się płyn owodniowy. Środowisko to pełni ważne funkcje ochronne i rozwojowe. Płyn owodniowy amortyzuje urazy mechaniczne, chroni przed wysychaniem, ułatwia ruchy płodu i pomaga utrzymać względnie stałe warunki rozwoju.

Sprawne działanie łożyska ma kluczowe znaczenie dla rozwoju prenatalnego. Jeśli wymiana substancji jest zaburzona, może to wpływać na wzrost i funkcjonowanie płodu. Z biologicznego punktu widzenia szczególnie ważne jest to, że przez barierę łożyskową przechodzą nie tylko substancje potrzebne, lecz także czasem substancje szkodliwe.

Dlatego stan zdrowia matki, sposób odżywiania oraz unikanie czynników ryzyka mają duże znaczenie dla ciąży. Rozwijający się płód jest zależny od warunków panujących w organizmie kobiety ciężarnej, ponieważ to przez jej układ krążenia docierają do łożyska związki potrzebne do życia.

Badania prenatalne służą ocenie przebiegu ciąży i rozwoju płodu jeszcze przed narodzinami. Ich celem jest wykrywanie nieprawidłowości rozwojowych, ocena ryzyka niektórych chorób oraz monitorowanie stanu płodu. Dzięki nim można wcześniej rozpoznać część problemów zdrowotnych i zaplanować dalsze postępowanie medyczne.

W licealnym ujęciu najważniejszy jest podział na badania nieinwazyjne i inwazyjne. Badania nieinwazyjne nie naruszają środowiska płodu, natomiast badania inwazyjne wymagają pobrania materiału do analizy. Dobór badania zależy od wskazań medycznych, wieku ciążowego i wyniku wcześniejszej diagnostyki.

Do badań nieinwazyjnych zalicza się między innymi USG oraz badania krwi matki. Pozwalają one ocenić rozwój płodu i oszacować ryzyko części wad, ale nie zawsze dają pełne rozpoznanie.

Do podstawowych badań inwazyjnych należą amniopunkcja oraz biopsja kosmówki. Amniopunkcja polega na pobraniu próbki płynu owodniowego, w którym znajdują się komórki płodu. Umożliwia to wykonanie badań pomagających wykryć niektóre nieprawidłowości genetyczne lub chromosomowe.

Biopsja kosmówki polega na pobraniu fragmentu kosmówki, czyli tkanki związanej z rozwijającą się ciążą. Jej zaletą jest możliwość uzyskania materiału do badań genetycznych zwykle wcześniej niż w przypadku amniopunkcji.

Badania inwazyjne są cenne diagnostycznie, ale wiążą się z większym ryzykiem niż badania nieinwazyjne, dlatego wykonuje się je tylko w uzasadnionych sytuacjach. W praktyce biologicznej i medycznej ważne jest rozumienie, że badania prenatalne nie służą „zastępowaniu” ciąży, lecz jak najwcześniejszej ocenie stanu rozwijającego się organizmu.