Konflikt serologiczny i przeciwciała anty-Rh

Konflikt serologiczny to sytuacja, w której organizm matki rozpoznaje część antygenów krwi płodu jako obce i uruchamia odpowiedź odpornościową. W liceum najczęściej omawia się konflikt w układzie Rh, dokładniej związany z antygenem D znajdującym się na powierzchni erytrocytów. Osoby mające ten antygen są Rh+, a osoby, które go nie mają, są Rh−.

Do konfliktu może dojść wtedy, gdy matka jest Rh−, a rozwijający się płód jest Rh+. Sam taki układ jeszcze nie oznacza choroby, ale stwarza możliwość, że układ odpornościowy matki zetknie się z antygenem D i zacznie go traktować jako obcy. Wtedy mogą powstać przeciwciała anty-D, które w kolejnej fazie lub kolejnej ciąży mogą zagrażać dziecku.

Kluczowym etapem jest immunizacja matki, czyli uczulenie jej układu odpornościowego na antygen D. Dzieje się to po przedostaniu się niewielkiej ilości krwi płodu Rh+ do krwiobiegu matki Rh−. Taki kontakt może nastąpić zwłaszcza pod koniec ciąży, podczas porodu lub w innych sytuacjach związanych z naruszeniem bariery między krwią matki i płodu.

Po takim kontakcie organizm matki może rozpocząć produkcję przeciwciał anty-D. Są one skierowane przeciw erytrocytom zawierającym antygen D. Jeśli przeciwciała już powstaną, przy następnym kontakcie z krwinkami Rh+ reakcja organizmu matki może być szybsza i silniejsza.

W typowym przebiegu pierwsza ciąża bywa mniej zagrożona, ponieważ organizm matki Rh− zwykle dopiero uczy się rozpoznawać antygen D jako obcy. Do znaczącego kontaktu z krwią płodu często dochodzi pod koniec ciąży lub podczas porodu, więc produkcja swoistych przeciwciał zaczyna się stosunkowo późno.

To oznacza, że w czasie pierwszej ciąży uszkodzenie krwinek płodu może być niewielkie albo nie wystąpić. Problem pojawia się wtedy, gdy w następnej ciąży płód znów ma czynnik Rh+. Wówczas przeciwciała obecne już w organizmie matki mogą szybciej zareagować i przejść do krwi płodu.

Przeciwciała matki skierowane przeciw antygenowi D mogą przenikać przez łożysko i łączyć się z erytrocytami płodu. Skutkiem jest hemoliza, czyli rozpad krwinek czerwonych. To prowadzi przede wszystkim do niedokrwistości, ponieważ zmniejsza się liczba erytrocytów zdolnych do transportu tlenu.

Jeżeli niszczenie krwinek jest znaczne, może rozwinąć się choroba hemolityczna płodu i noworodka. U noworodka może ona objawiać się m.in. żółtaczką i osłabieniem wynikającym z rozpadu krwinek. Jest to przykład sytuacji, w której odpowiedź odpornościowa matki szkodzi dziecku.

Najważniejszym sposobem zapobiegania konfliktowi Rh jest podanie matce Rh− immunoglobuliny anty-D. Jej zadaniem jest związanie krwinek Rh+, które dostały się do krwiobiegu matki, zanim jej układ odpornościowy zacznie wytwarzać własne przeciwciała anty-D.

Dzięki temu organizm matki nie ulega immunizacji albo ryzyko takiej immunizacji wyraźnie się zmniejsza. Profilaktykę stosuje się po porodzie dziecka Rh+ oraz w innych sytuacjach, w których mogło dojść do kontaktu krwi matki z krwią płodu. To działanie zapobiegawcze, a nie leczenie już rozwiniętego konfliktu.

Na sprawdzianie często trzeba odróżnić ryzyko konfliktu od jego rzeczywistego wystąpienia. Sam fakt, że matka jest Rh−, a ojciec Rh+, nie oznacza jeszcze choroby. Płód musi odziedziczyć czynnik Rh+, a dodatkowo organizm matki musi zetknąć się z jego erytrocytami i ulec immunizacji.

Warto też pamiętać, że konflikt serologiczny nie polega na „mieszaniu się grup krwi” w prostym sensie, lecz na reakcji układu odpornościowego na obcy antygen. Najważniejsze pojęcia to: antygen D, przeciwciała anty-D, hemoliza, choroba hemolityczna i profilaktyka immunoglobuliną anty-D.