Smak, węch i dotyk
Biologia
Zestaw pomaga uporządkować wiadomości o trzech zmysłach: smaku, węchu i dotyku. Znajdziesz tu budowę narządów, rolę receptorów, drogę odbierania bodźców oraz przykłady, jak te zmysły współpracują i jak o nie dbać.
1.Receptor
Wyspecjalizowana komórka lub zakończenie nerwowe, które odbiera bodziec z otoczenia albo z wnętrza organizmu i zamienia go na impuls nerwowy.
2.Zmysł smaku
Zmysł, dzięki któremu rozpoznajemy smak pokarmu. Receptory smaku znajdują się głównie w kubkach smakowych na języku, ale też w innych częściach jamy ustnej.
3.Kubki smakowe
Małe struktury zawierające komórki receptorowe smaku. Odbierają bodźce chemiczne rozpuszczone w ślinie i przekazują informacje do mózgu.
4.Smaki podstawowe
Najczęściej wyróżnia się smaki: słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami. Różne pokarmy mogą pobudzać różne receptory smakowe jednocześnie.
5.Zmysł węchu
Zmysł, który pozwala rozpoznawać zapachy. Receptory węchowe znajdują się w błonie śluzowej górnej części jamy nosowej.
6.Receptory węchowe
Komórki odbierające bodźce chemiczne w nosie. Reagują na substancje zapachowe i wysyłają impulsy nerwowe do mózgu.
7.Zmysł dotyku
Zmysł odbierający bodźce mechaniczne, termiczne i bólowe. Dzięki niemu czujemy ucisk, ciepło, zimno, ból i delikatny dotyk.
8.Receptory skórne
Zakończenia nerwowe w skórze odbierające różne bodźce, na przykład dotyk, nacisk, temperaturę i ból. Nie są rozmieszczone wszędzie jednakowo gęsto.
9.Bodziec chemiczny
Bodziec wywołany przez substancje chemiczne. Takie bodźce odbierają zmysły smaku i węchu.
10.Bodziec mechaniczny
Bodziec związany na przykład z uciskiem, dotknięciem lub drganiem. Odbierają go receptory dotyku w skórze.
11.Bodziec termiczny
Bodziec związany z temperaturą. Receptory w skórze informują mózg, czy coś jest ciepłe czy zimne.
12.Ból
Wrażenie powstające po zadziałaniu szkodliwego bodźca. Pełni funkcję ostrzegawczą, bo informuje o zagrożeniu lub uszkodzeniu tkanek.
13.Ślina
Płyn w jamie ustnej, który zwilża pokarm i rozpuszcza część substancji smakowych. Dzięki temu kubki smakowe mogą je odebrać.
14.Błona śluzowa nosa
Wilgotna wyściółka jamy nosowej. Oczyszcza, ogrzewa i nawilża powietrze, a w jej górnej części znajdują się receptory węchowe.
15.Współpraca smaku i węchu
Pełne odczuwanie smaku potraw zależy nie tylko od języka, ale także od zapachu. Gdy mamy katar, jedzenie wydaje się mniej wyraziste.
16.Higiena narządów zmysłów
Dbanie o jamę ustną, nos i skórę oraz unikanie szkodliwych czynników, na przykład bardzo gorących potraw, dymu papierosowego czy drażniących chemikaliów.
Notatka
1. Po co nam smak, węch i dotyk?
Smak, węch i dotyk to ważne zmysły, które pomagają poznawać otoczenie i chronią organizm. Dzięki nim rozpoznajemy pokarm, wyczuwamy zagrożenia i reagujemy na to, co dzieje się wokół nas. Każdy z tych zmysłów działa dzięki receptorom, czyli wyspecjalizowanym komórkom lub zakończeniom nerwowym odbierającym bodźce.
Smak i węch odbierają głównie bodźce chemiczne. Dotyk odbiera różne bodźce działające na skórę, na przykład ucisk, temperaturę albo ból. Odebrane informacje są przekazywane nerwami do mózgu, gdzie są rozpoznawane i interpretowane.
2. Zmysł smaku
Narządem smaku jest przede wszystkim język. Na jego powierzchni znajdują się kubki smakowe, czyli małe struktury zawierające komórki receptorowe. Reagują one na substancje chemiczne rozpuszczone w ślinie. Dlatego ślina jest potrzebna do prawidłowego odczuwania smaku.
Wśród smaków podstawowych wyróżnia się:
- słodki
- słony
- kwaśny
- gorzki
- umami
W praktyce smak potrawy jest zwykle mieszaniną kilku wrażeń. Na przykład zupa może być jednocześnie słona i umami, a cytryna kwaśna, ale też lekko gorzka. Zmysł smaku pomaga ocenić, czy pokarm jest wartościowy, świeży i bezpieczny do zjedzenia.
3. Zmysł węchu
Zmysł węchu pozwala rozpoznawać zapachy. Receptory węchowe znajdują się w błonie śluzowej górnej części jamy nosowej. Gdy wdychamy powietrze, cząsteczki substancji zapachowych docierają do tych receptorów. Wtedy powstaje impuls nerwowy, który trafia do mózgu.
Węch pełni ważną funkcję ostrzegawczą. Dzięki niemu możemy wyczuć dym, gaz albo zepsute jedzenie. Pomaga też w codziennym życiu, bo rozpoznajemy zapach kwiatów, perfum czy potraw.
Węch działa najlepiej, gdy nos jest drożny. Podczas kataru receptory mają utrudniony kontakt z substancjami zapachowymi, dlatego zapachy są słabiej wyczuwalne.
4. Współpraca smaku i węchu
Smak i węch bardzo ze sobą współpracują. To dlatego jedzenie odbieramy nie tylko językiem, ale też nosem. Gdy potrawa ma przyjemny i wyraźny zapach, zwykle wydaje się smaczniejsza.
Łatwo to zauważyć podczas przeziębienia. Kiedy mamy zatkany nos, jedzenie często wydaje się „bez smaku”, chociaż kubki smakowe nadal działają. W rzeczywistości słabiej odbieramy zapach, więc całe wrażenie smaku jest uboższe.
Dlatego o odbiorze pokarmu decyduje współpraca kilku elementów: języka, nosa, śliny i oczywiście mózgu.
5. Zmysł dotyku i rola skóry
Zmysł dotyku jest związany głównie ze skórą. W skórze znajdują się receptory odbierające różne bodźce:
- dotyk i ucisk
- ciepło
- zimno
- ból
Dzięki temu wiemy, czy coś jest miękkie czy twarde, ciepłe czy zimne, bezpieczne czy niebezpieczne. Zmysł dotyku pomaga też wykonywać dokładne czynności, na przykład zapinać guziki, pisać czy rozpoznawać przedmioty po kształcie.
Receptory skórne nie są rozmieszczone jednakowo na całym ciele. Bardzo wrażliwe są na przykład opuszki palców i wargi. Mniejszą dokładność odczuwania mają zwykle plecy czy ramiona.
6. Ból, ochrona i higiena zmysłów
Ból nie jest przyjemny, ale pełni bardzo ważną funkcję ostrzegawczą. Informuje o zagrożeniu, uszkodzeniu ciała albo działaniu zbyt silnego bodźca. Gdy dotkniemy gorącego garnka, od razu cofamy rękę. To szybka reakcja obronna organizmu.
O narządy smaku, węchu i dotyku trzeba dbać na co dzień.
- dbaj o higienę jamy ustnej
- unikaj bardzo gorących potraw i napojów
- nie wdychaj dymu papierosowego i drażniących substancji
- chroń skórę przed oparzeniami, skaleczeniami i silnym zimnem
- używaj kosmetyków i środków chemicznych ostrożnie
Zdrowe nawyki pomagają receptorom działać prawidłowo i lepiej chronią organizm przed zagrożeniami.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu