Układ oddechowy i wymiana gazowa

Układ oddechowy umożliwia pobieranie tlenu z otoczenia i usuwanie z organizmu dwutlenku węgla. Tlen jest potrzebny komórkom do uzyskiwania energii z substancji odżywczych. Dwutlenek węgla powstaje w komórkach jako produkt tego procesu i musi zostać usunięty, bo jego nadmiar szkodzi organizmowi.

Oddychanie nie polega tylko na samym wdechu i wydechu. To także wymiana gazowa, czyli przekazywanie tlenu do krwi i odbieranie z krwi dwutlenku węgla. Dzięki temu wszystkie komórki ciała mogą prawidłowo działać.

Do układu oddechowego należą: jama nosowa, gardło, krtań, tchawica, oskrzela i płuca.

Jama nosowa oczyszcza, ogrzewa i nawilża powietrze. To bardzo ważne, bo zimne, suche i zanieczyszczone powietrze mogłoby podrażniać dalsze części dróg oddechowych.

Gardło jest wspólnym odcinkiem dla układu oddechowego i pokarmowego. Dalej powietrze przechodzi do krtani. W krtani znajdują się struny głosowe, dlatego bierze ona udział nie tylko w oddychaniu, ale też w wydawaniu dźwięków.

Z krtani powietrze trafia do tchawicy, a następnie do oskrzeli. Oskrzela rozgałęziają się w płucach na coraz drobniejsze przewody. W płucach znajdują się pęcherzyki płucne, które są miejscem wymiany gazowej.

Wentylacja płuc to naprzemienne wykonywanie wdechu i wydechu. Dzięki niej powietrze stale dostaje się do płuc i jest z nich usuwane.

Podczas wdechu przepona kurczy się i obniża, a klatka piersiowa zwiększa swoją objętość. Wtedy powietrze wpływa do płuc. Podczas wydechu przepona unosi się, objętość klatki piersiowej maleje i powietrze jest wypychane na zewnątrz.

W oddychaniu pomagają także mięśnie między żebrami. Ich praca powoduje unoszenie i opuszczanie żeber, co zmienia objętość klatki piersiowej. Można to łatwo zauważyć, gdy położymy rękę na klatce piersiowej i spokojnie oddychamy.

Wymiana gazowa zewnętrzna zachodzi w płucach, dokładnie w pęcherzykach płucnych. Tlen z powietrza przechodzi przez cienkie ściany pęcherzyków do krwi, a dwutlenek węgla przechodzi z krwi do wnętrza pęcherzyków, skąd jest usuwany podczas wydechu.

Pęcherzyki płucne są bardzo liczne i mają cienkie ściany. Są też otoczone gęstą siecią naczyń krwionośnych. Dzięki temu wymiana gazów zachodzi szybko i sprawnie.

Wymiana gazowa wewnętrzna zachodzi między krwią a komórkami ciała. Krew dostarcza komórkom tlen, a odbiera od nich dwutlenek węgla. Ten dwutlenek węgla wraca z krwią do płuc.

Tlen pobrany przez płuca nie jest potrzebny samym płucom, ale wszystkim komórkom organizmu. Komórki wykorzystują go w oddychaniu komórkowym, czyli procesie, w którym uwalniana jest energia potrzebna do życia, ruchu, wzrostu i pracy narządów.

W czasie oddychania komórkowego powstają dwutlenek węgla i woda. Dwutlenek węgla jest następnie transportowany przez krew do płuc i usuwany z organizmu. Widać więc, że układ oddechowy współpracuje z układem krążenia.

Drogi oddechowe są wyścielone śluzem i rzęskami. Śluz zatrzymuje pył, kurz i drobnoustroje, a rzęski przesuwają te zanieczyszczenia ku górze, aby mogły zostać usunięte. To naturalna ochrona płuc.

Duże znaczenie ma też oddychanie przez nos, ponieważ jama nosowa lepiej oczyszcza i ogrzewa powietrze niż oddychanie przez usta. Dlatego podczas chłodu lub dużego zapylenia warto unikać oddychania ustami.

Układowi oddechowemu szkodzą przede wszystkim dym tytoniowy, smog, pyły i inne zanieczyszczenia powietrza. Mogą one podrażniać drogi oddechowe, uszkadzać rzęski i pęcherzyki płucne oraz utrudniać wymianę gazową.

Palenie papierosów jest szczególnie niebezpieczne, ponieważ prowadzi do osłabienia pracy płuc i zwiększa ryzyko chorób. Szkodliwe jest także bierne palenie, czyli wdychanie dymu przez osoby, które same nie palą.

Aby dbać o układ oddechowy, warto:

• nie palić papierosów i unikać dymu tytoniowego,
• przebywać na świeżym powietrzu,
• dbać o aktywność fizyczną,
• unikać miejsc o dużym zanieczyszczeniu powietrza,
• leczyć infekcje zgodnie z zaleceniami lekarza.