Układ oddechowy i wymiana gazowa
Biologia
Zestaw pomaga opanować budowę układu oddechowego człowieka i zrozumieć, jak przebiega wentylacja płuc oraz wymiana gazowa. Znajdziesz tu najważniejsze pojęcia, przykłady i pytania sprawdzające wiedzę przed sprawdzianem w klasie 7.
1.Układ oddechowy
Zespół narządów, który umożliwia pobieranie tlenu z powietrza i usuwanie z organizmu dwutlenku węgla. Należą do niego m.in. jama nosowa, gardło, krtań, tchawica, oskrzela i płuca.
2.Jama nosowa
Początkowy odcinek dróg oddechowych. Powietrze jest tu oczyszczane, ogrzewane i nawilżane, dzięki czemu do płuc trafia w lepszym stanie.
3.Krtań
Odcinek dróg oddechowych łączący gardło z tchawicą. Znajdują się w niej struny głosowe, dlatego krtań bierze udział także w tworzeniu głosu.
4.Tchawica
Przewód prowadzący powietrze z krtani do oskrzeli. Jej ściany są wzmocnione chrząstkami, które pomagają utrzymać drożność.
5.Oskrzela
Dwa przewody odchodzące od tchawicy i wchodzące do płuc. Rozgałęziają się na coraz mniejsze oskrzeliki, rozprowadzając powietrze w płucach.
6.Płuca
Narządy, w których zachodzi wymiana gazowa. Są zbudowane z wielu drobnych pęcherzyków płucnych otoczonych naczyniami krwionośnymi.
7.Pęcherzyki płucne
Maleńkie, cienkościenne struktury w płucach. To przez ich ściany tlen przechodzi do krwi, a dwutlenek węgla z krwi do powietrza.
8.Wentylacja płuc
Ruch powietrza do płuc i z płuc, czyli wdech i wydech. Dzięki wentylacji świeże powietrze dociera do pęcherzyków płucnych.
9.Wdech
Faza oddychania, podczas której powietrze wpływa do płuc. Klatka piersiowa zwiększa swoją objętość, a przepona obniża się.
10.Wydech
Faza oddychania, podczas której powietrze wydostaje się z płuc. Klatka piersiowa zmniejsza objętość, a przepona unosi się.
11.Przepona
Szeroki mięsień oddzielający klatkę piersiową od jamy brzusznej. Jest bardzo ważna w oddychaniu: przy wdechu obniża się, a przy wydechu unosi.
12.Wymiana gazowa
Proces wymiany tlenu i dwutlenku węgla między powietrzem a krwią. Zachodzi w pęcherzykach płucnych oraz między krwią a komórkami ciała.
13.Oddychanie komórkowe
Proces zachodzący w komórkach, w którym z udziałem tlenu uwalniana jest energia z substancji odżywczych. Powstają przy tym dwutlenek węgla i woda.
14.Rzęski i śluz
Elementy wyściełające drogi oddechowe. Zatrzymują pył i drobnoustroje, a następnie pomagają usuwać je na zewnątrz.
15.Wymiana gazowa zewnętrzna
Wymiana gazów między powietrzem w pęcherzykach płucnych a krwią w naczyniach włosowatych płuc.
16.Wymiana gazowa wewnętrzna
Wymiana gazów między krwią a komórkami ciała. Krew oddaje tlen komórkom i odbiera od nich dwutlenek węgla.
17.Wpływ palenia na układ oddechowy
Dym tytoniowy uszkadza drogi oddechowe i pęcherzyki płucne, utrudnia wymianę gazową oraz zwiększa ryzyko chorób układu oddechowego.
18.Wpływ zanieczyszczeń powietrza
Smog, pyły i szkodliwe gazy podrażniają drogi oddechowe, utrudniają oddychanie i mogą sprzyjać chorobom płuc.
Notatka
1. Do czego służy układ oddechowy?
Układ oddechowy umożliwia pobieranie tlenu z otoczenia i usuwanie z organizmu dwutlenku węgla. Tlen jest potrzebny komórkom do uzyskiwania energii z substancji odżywczych. Dwutlenek węgla powstaje w komórkach jako produkt tego procesu i musi zostać usunięty, bo jego nadmiar szkodzi organizmowi.
Oddychanie nie polega tylko na samym wdechu i wydechu. To także wymiana gazowa, czyli przekazywanie tlenu do krwi i odbieranie z krwi dwutlenku węgla. Dzięki temu wszystkie komórki ciała mogą prawidłowo działać.
2. Budowa układu oddechowego
Do układu oddechowego należą: jama nosowa, gardło, krtań, tchawica, oskrzela i płuca.
Jama nosowa oczyszcza, ogrzewa i nawilża powietrze. To bardzo ważne, bo zimne, suche i zanieczyszczone powietrze mogłoby podrażniać dalsze części dróg oddechowych.
Gardło jest wspólnym odcinkiem dla układu oddechowego i pokarmowego. Dalej powietrze przechodzi do krtani. W krtani znajdują się struny głosowe, dlatego bierze ona udział nie tylko w oddychaniu, ale też w wydawaniu dźwięków.
Z krtani powietrze trafia do tchawicy, a następnie do oskrzeli. Oskrzela rozgałęziają się w płucach na coraz drobniejsze przewody. W płucach znajdują się pęcherzyki płucne, które są miejscem wymiany gazowej.
3. Jak działa wentylacja płuc?
Wentylacja płuc to naprzemienne wykonywanie wdechu i wydechu. Dzięki niej powietrze stale dostaje się do płuc i jest z nich usuwane.
Podczas wdechu przepona kurczy się i obniża, a klatka piersiowa zwiększa swoją objętość. Wtedy powietrze wpływa do płuc. Podczas wydechu przepona unosi się, objętość klatki piersiowej maleje i powietrze jest wypychane na zewnątrz.
W oddychaniu pomagają także mięśnie między żebrami. Ich praca powoduje unoszenie i opuszczanie żeber, co zmienia objętość klatki piersiowej. Można to łatwo zauważyć, gdy położymy rękę na klatce piersiowej i spokojnie oddychamy.
4. Wymiana gazowa w płucach i w tkankach
Wymiana gazowa zewnętrzna zachodzi w płucach, dokładnie w pęcherzykach płucnych. Tlen z powietrza przechodzi przez cienkie ściany pęcherzyków do krwi, a dwutlenek węgla przechodzi z krwi do wnętrza pęcherzyków, skąd jest usuwany podczas wydechu.
Pęcherzyki płucne są bardzo liczne i mają cienkie ściany. Są też otoczone gęstą siecią naczyń krwionośnych. Dzięki temu wymiana gazów zachodzi szybko i sprawnie.
Wymiana gazowa wewnętrzna zachodzi między krwią a komórkami ciała. Krew dostarcza komórkom tlen, a odbiera od nich dwutlenek węgla. Ten dwutlenek węgla wraca z krwią do płuc.
5. Związek oddychania z pracą komórek
Tlen pobrany przez płuca nie jest potrzebny samym płucom, ale wszystkim komórkom organizmu. Komórki wykorzystują go w oddychaniu komórkowym, czyli procesie, w którym uwalniana jest energia potrzebna do życia, ruchu, wzrostu i pracy narządów.
W czasie oddychania komórkowego powstają dwutlenek węgla i woda. Dwutlenek węgla jest następnie transportowany przez krew do płuc i usuwany z organizmu. Widać więc, że układ oddechowy współpracuje z układem krążenia.
6. Jak układ oddechowy chroni organizm?
Drogi oddechowe są wyścielone śluzem i rzęskami. Śluz zatrzymuje pył, kurz i drobnoustroje, a rzęski przesuwają te zanieczyszczenia ku górze, aby mogły zostać usunięte. To naturalna ochrona płuc.
Duże znaczenie ma też oddychanie przez nos, ponieważ jama nosowa lepiej oczyszcza i ogrzewa powietrze niż oddychanie przez usta. Dlatego podczas chłodu lub dużego zapylenia warto unikać oddychania ustami.
7. Co szkodzi układowi oddechowemu?
Układowi oddechowemu szkodzą przede wszystkim dym tytoniowy, smog, pyły i inne zanieczyszczenia powietrza. Mogą one podrażniać drogi oddechowe, uszkadzać rzęski i pęcherzyki płucne oraz utrudniać wymianę gazową.
Palenie papierosów jest szczególnie niebezpieczne, ponieważ prowadzi do osłabienia pracy płuc i zwiększa ryzyko chorób. Szkodliwe jest także bierne palenie, czyli wdychanie dymu przez osoby, które same nie palą.
Aby dbać o układ oddechowy, warto:
- nie palić papierosów i unikać dymu tytoniowego,
- przebywać na świeżym powietrzu,
- dbać o aktywność fizyczną,
- unikać miejsc o dużym zanieczyszczeniu powietrza,
- leczyć infekcje zgodnie z zaleceniami lekarza.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu