Układ nerwowy i łuk odruchowy

Układ nerwowy kieruje pracą całego organizmu. Odbiera informacje z otoczenia i z wnętrza ciała, analizuje je, a potem wysyła odpowiednie polecenia. Dzięki temu człowiek może reagować na hałas, światło, dotyk, ból czy zmianę temperatury. Układ nerwowy pozwala też poruszać się, myśleć, zapamiętywać i mówić.

Jego działanie jest bardzo szybkie. Kiedy dotkniemy czegoś gorącego, organizm nie czeka długo z reakcją. Informacja jest przekazywana błyskawicznie i ręka cofa się niemal od razu.

Układ nerwowy dzieli się na dwie główne części: ośrodkowy i obwodowy.

Ośrodkowy układ nerwowy tworzą:

• mózgowie
• rdzeń kręgowy

To główne centrum kierowania organizmem. Mózgowie odpowiada między innymi za myślenie, pamięć, emocje i świadome ruchy. Rdzeń kręgowy przewodzi impulsy między mózgowiem a resztą ciała. Uczestniczy też w wielu prostych odruchach.

Obwodowy układ nerwowy tworzą nerwy rozchodzące się po całym ciele. Łączą one ośrodkowy układ nerwowy z mięśniami, skórą, narządami zmysłów i innymi narządami.

Podstawową komórką układu nerwowego jest neuron. Jego zadaniem jest odbieranie, przewodzenie i przekazywanie impulsów nerwowych.

Neuron zbudowany jest z:

• ciała komórki
• dendrytów
• aksonu

Dendryty to krótkie wypustki, które odbierają informacje i przekazują je do ciała komórki. Akson to zwykle długa wypustka, która przewodzi impuls dalej – do kolejnej komórki nerwowej, mięśnia albo gruczołu.

Informacja w układzie nerwowym jest przekazywana w postaci impulsu nerwowego. Można go porównać do bardzo szybkiej wiadomości przesyłanej z jednego miejsca do drugiego.

Aby organizm mógł zareagować, najpierw musi pojawić się bodziec. Bodziec to zmiana w otoczeniu albo wewnątrz ciała, na przykład ukłucie, zimno, silne światło lub dźwięk.

Bodziec odbiera receptor. Receptory znajdują się między innymi w skórze, oku, uchu, nosie i języku. Ich zadaniem jest odebranie bodźca i zamiana go na impuls nerwowy.

Po odebraniu informacji układ nerwowy podejmuje działanie. Odpowiedź może być świadoma, na przykład sięgnięcie po książkę, albo automatyczna, czyli odruchowa.

Odruch to szybka, automatyczna i niezależna od naszej woli reakcja organizmu na bodziec. Dzieje się bardzo szybko, często zanim człowiek zdąży pomyśleć. Dzięki temu odruchy pomagają chronić organizm przed niebezpieczeństwem.

Przykłady odruchów:

• cofnięcie ręki od gorącego przedmiotu
• mruganie, gdy coś zbliża się do oka
• kichanie, gdy coś drażni nos

Odruchy są ważne, bo skracają czas reakcji. W wielu sytuacjach szybka odpowiedź może zapobiec urazowi.

Łuk odruchowy to droga, którą przebywa impuls nerwowy podczas odruchu. Składa się z kilku elementów ułożonych w określonej kolejności.

Elementy łuku odruchowego:

• receptor
• neuron czuciowy
• ośrodek nerwowy, często w rdzeniu kręgowym
• neuron ruchowy
• efektor

Najpierw receptor odbiera bodziec. Potem neuron czuciowy przenosi impuls do ośrodka nerwowego. Tam informacja zostaje przekazana dalej, zwykle przez neuron pośredniczący, do neuronu ruchowego. Neuron ruchowy prowadzi impuls do efektora. Efektorem jest narząd wykonawczy, na przykład mięsień albo gruczoł.

Jeśli efektorem jest mięsień, odpowiedzią będzie skurcz. Jeśli efektorem jest gruczoł, odpowiedzią może być wydzielenie substancji.

Wyobraź sobie, że dotykasz gorącego kubka. W skórze dłoni znajdują się receptory, które odbierają bodziec cieplny i ból. Zamieniają go na impuls nerwowy.

Impuls biegnie neuronem czuciowym do rdzenia kręgowego. Tam zostaje szybko przekazany do neuronu ruchowego. Następnie neuron ruchowy przesyła polecenie do mięśni ręki. Mięśnie kurczą się i ręka zostaje cofnięta.

Cały ten proces zachodzi bardzo szybko. Dopiero po chwili mózg uświadamia sobie ból i to, co się stało. Właśnie dlatego odruch jest tak skuteczną formą obrony organizmu.