Bakterie: budowa, czynności życiowe i znaczenie

Bakterie to bardzo małe organizmy jednokomórkowe. Są tak małe, że nie da się ich zobaczyć gołym okiem, dlatego do ich obserwacji potrzebny jest mikroskop. Występują niemal wszędzie: w wodzie, glebie, powietrzu, na różnych przedmiotach oraz w ciałach roślin, zwierząt i ludzi.

Bakterie są organizmami żywymi. Oznacza to, że wykonują czynności życiowe: odżywiają się, oddychają, rosną, rozmnażają się i reagują na warunki środowiska. Nie wszystkie bakterie są szkodliwe. Wiele z nich jest pożytecznych i bez nich życie na Ziemi wyglądałoby inaczej.

Bakteria składa się z jednej komórki. Jej komórka ma prostszą budowę niż komórki roślin i zwierząt. Najważniejszą cechą bakterii jest brak jądra komórkowego. Materiał genetyczny znajduje się w komórce, ale nie jest zamknięty w jądrze.

W komórce bakteryjnej występują:

• błona komórkowa, która oddziela wnętrze komórki od otoczenia,
• cytoplazma, wypełniająca wnętrze komórki,
• materiał genetyczny,
• ściana komórkowa, która chroni komórkę i nadaje jej kształt.

Bakterie nie mają jądra komórkowego ani chloroplastów. To odróżnia je od wielu innych organizmów.

Bakterie odżywiają się na różne sposoby. Część z nich sama wytwarza pokarm, ale wiele pobiera gotowe substancje z otoczenia. Niektóre żyją na martwych szczątkach organizmów, a inne w ciałach żywych organizmów.

Bakterie także oddychają. Jedne potrzebują tlenu, a inne potrafią żyć bez niego. Dzięki oddychaniu uzyskują energię potrzebną do życia.

Rozmnażają się najczęściej przez podział jednej komórki na dwie. W dobrych warunkach dzieje się to bardzo szybko. Dlatego bakterie mogą w krótkim czasie bardzo się rozmnożyć, na przykład w źle przechowywanej żywności.

Bakterie pełnią w przyrodzie bardzo ważną rolę. Przede wszystkim rozkładają szczątki martwych organizmów. Dzięki temu resztki roślin i zwierząt nie zalegają bez końca w środowisku, a składniki wracają do obiegu w przyrodzie.

Niektóre bakterie żyją w glebie i pomagają utrzymywać jej żyzność. Inne współżyją z organizmami żywymi. Bez bakterii wiele procesów w środowisku przebiegałoby znacznie wolniej.

Wiele bakterii jest dla człowieka pożytecznych. Wykorzystuje się je do produkcji żywności, na przykład jogurtów i kiszonek. Bakterie żyją też w jelitach człowieka, gdzie pomagają utrzymać prawidłowe funkcjonowanie organizmu.

Trzeba jednak pamiętać, że niektóre bakterie są chorobotwórcze. Mogą dostać się do organizmu z pożywieniem, wodą, przez brudne ręce, przez ranę albo za pośrednictwem zwierząt, na przykład kleszczy. Dlatego bakterie mogą mieć zarówno dobre, jak i złe znaczenie dla człowieka.

Do chorób bakteryjnych omawianych w szkole podstawowej należą między innymi salmonelloza, tężec, borelioza i gruźlica.

Salmonelloza jest związana najczęściej ze spożyciem zakażonej żywności. Aby jej zapobiegać, trzeba myć ręce, dbać o czystość w kuchni i właściwie przechowywać oraz przygotowywać jedzenie.

Tężec może rozwinąć się po zakażeniu rany. Bardzo ważne są szczepienia ochronne oraz szybkie oczyszczanie skaleczeń.

Borelioza jest przenoszona przez kleszcze. Po pobycie w lesie lub na łące warto obejrzeć całe ciało i sprawdzić, czy nie ma kleszcza.

Gruźlica to choroba bakteryjna atakująca najczęściej płuca. W ochronie zdrowia ważne są szczepienia i ogólne dbanie o organizm.

Najprostszą i najskuteczniejszą zasadą profilaktyki jest higiena:

• mycie rąk,
• mycie produktów spożywczych,
• picie czystej wody,
• dbanie o czystość ran,
• właściwe przechowywanie żywności.