Materiał
Definiowanie, argumentacja i zasady dyskusji
autor: Sunny-_-
Zestaw wyjaśnia budowę i rodzaje definicji oraz pomaga rozpoznawać błędy w definiowaniu. Nauczysz się oceniać argumenty, stosować zasady rzeczowej dyskusji i odróżniać uzasadnienie od nieuczciwych sposobów przekonywania.
Notatka
Czym jest definicja i jakie ma zadania?
Definicja wyjaśnia, do jakich obiektów lub zjawisk odnosi się pojęcie albo jakie cechy musi mieć rzecz, aby można ją było tak nazwać. Jest potrzebna zwłaszcza wtedy, gdy rozmówcy inaczej rozumieją używane słowa.
Definicja może dotyczyć samej rzeczy albo znaczenia jej nazwy.
| Rodzaj definicji | Co wyjaśnia? |
|---|---|
| Realna | Przedmiot lub sytuację |
| Nominalna | Znaczenie słowa |
Dokładne opisanie rzeczy wymaga uchwycenia jej charakterystycznych cech. Ponieważ sporządzenie ich pełnej listy bywa trudne, definiowanie często skupia się na ustalaniu znaczeń słów.
Definicja sprawozdawcza odtwarza przyjęte rozumienie wyrazu. Można sprawdzić jej zgodność z użyciem słowa, a więc ocenić ją jako prawdziwą lub fałszywą. Definicja projektująca proponuje zmianę znaczenia albo całkiem nowe znaczenie; przykładem jest ustalenie nazwy i znaczenia słowa „polon” po odkryciu pierwiastka przez Marię Curie-Skłodowską.
Ważne
Opis istniejącego znaczenia i propozycja nowego znaczenia to różne zadania definicji.
Definicja równościowa i klasyczna
Definicja równościowa przedstawia wyraz jako równoważny opisowi tego, co wyraz oznacza. Ma trzy części: definiendum, łącznik definicyjny i definiens.
- Definiendum to wyraz, który objaśniamy.
- Łącznik definicyjny łączy nazwę z opisem; może mieć postać „to”, „jest to”, „nazywamy” lub „oznacza”.
- Definiens jest częścią wyjaśniającą znaczenie.
Definicja klasyczna jest rodzajem definicji równościowej. Buduje się ją przez wskazanie najbliższego rodzaju nadrzędnego i różnicy gatunkowej. Rodzaj zalicza obiekt do ogólnej grupy, a różnica wskazuje cechę, która wyodrębnia go spośród pozostałych obiektów tej grupy.
W zdaniu „Logika to nauka o sposobach właściwego rozumowania” definiendum stanowi „logika”, łącznikiem jest „to”, a definiens zaczyna się od słowa „nauka”. Ogólną grupę doprecyzowuje wskazanie, czym ta nauka się zajmuje.
Dobierając rodzaj nadrzędny, trzeba uwzględnić wszystkie przypadki objęte nazwą. Dopiero potem zawęża się opis cechą wyróżniającą, tak aby obejmował dokładnie to, co definiujemy.
Zapamiętaj
W definicji klasycznej najpierw ustal grupę nadrzędną, potem cechę wyróżniającą w tej grupie.
Niejasność i błędne koło
Ignotum per ignotum oznacza wyjaśnianie nieznanego przez nieznane. Błąd pojawia się, gdy objaśnienie zawiera określenia niezrozumiałe dla odbiorcy. Definicja odpowiednia dla osoby znającej daną dziedzinę może być niejasna dla początkującego.
Idem per idem, czyli „to samo przez to samo”, jest nazywane błędnym kołem. Definicja nie wyjaśnia samodzielnie znaczenia, ponieważ zrozumienie objaśnienia wymaga już znajomości definiowanego pojęcia. Przykładem jest objaśnianie filozofii jako działu wiedzy rozwiązującego problemy filozoficzne. Samo użycie wyrazów z tej samej rodziny słowotwórczej nie wystarcza do stwierdzenia błędnego koła.
Błędne koło pośrednie występuje wtedy, gdy objaśnienie zawiera pojęcie wymagające definicji, a ta kolejna definicja wraca do pojęcia wyjściowego. W efekcie przechodzimy od jednego niezrozumiałego określenia do drugiego, zamiast otrzymać niezależne wyjaśnienie.
Błędy dotyczące zakresu definicji
W poprawnej definicji równościowej zakres definiowanego wyrazu powinien zgadzać się z zakresem objaśnienia: opis ma obejmować wszystkie właściwe obiekty i nie dopuszczać innych.
| Błąd | Relacja opisu do definiowanej nazwy |
|---|---|
| Definicja za szeroka | Obejmuje wszystkie właściwe obiekty i dodatkowo inne |
| Definicja za wąska | Obejmuje tylko część właściwych obiektów |
| Krzyżowanie się zakresów | Zarazem pomija właściwe i dodaje obce |
| Przesunięcie kategorialne | Zakresy wykluczają się |
Przy sprawdzaniu definicji warto szukać dwóch rodzajów przypadków: rzeczy, do których opis pasuje niesłusznie, oraz rzeczy, które powinien obejmować, ale je pomija. Pozwala to odróżnić zwykłe rozszerzenie lub zawężenie od krzyżowania się zakresów.
Przesunięcie kategorialne może polegać na utożsamieniu pojęcia abstrakcyjnego z konkretnymi obiektami. Tak dzieje się przy określeniu „Sprawiedliwość to człowiek przestrzegający prawa”: sprawiedliwość jest pojęciem abstrakcyjnym, a człowiek konkretną osobą.
Ważne
Definicja może być jednocześnie za szeroka w jednym aspekcie i za wąska w innym - wtedy zakresy się krzyżują.
Autorytet i opinia powszechna
Argumenty służą uzasadnianiu poglądów i przekonywaniu innych do ich słuszności. Ich siła zależy od spełnienia warunków właściwych dla danego sposobu argumentowania.
Argument z autorytetu
Odwołanie do opinii specjalisty jest mocne, gdy spełnia wszystkie warunki:
- Autorytet został przedstawiony, a jego poglądy przytoczono bez zniekształceń.
- Omawiana sprawa należy do dziedziny, w której jest ekspertem.
- Inni uznani eksperci z tej dziedziny nie kwestionują jego stanowiska.
- Autorytet jest bezstronny: nie kierują nim korzyści osobiste ani chwilowe emocje.
Samo doświadczenie lub wysoka pozycja nie wystarczają, jeśli brakuje zgodności dziedziny, bezstronności albo poparcia innych specjalistów.
Argument z opinii powszechnej
Ten argument opiera się na założeniu, że pogląd szeroko uznawany jest słuszny. Może być mocny, gdy dotyczy woli, uczuć, obyczajów, moralności lub praktycznego działania i nie można wskazać racjonalnych kontrargumentów. Przykładem jest przekonanie, że poczucie humoru pomaga zachować dystans wobec siebie i świata.
Powszechna opinia nie rozstrzyga o prawdziwości teorii naukowych. Nauka może przeczyć potocznej intuicji, dlatego popularność przekonania nie zastępuje jego sprawdzenia.
Podobieństwo i równia pochyła
Argument z podobieństwa przenosi ocenę z jednego przypadku na drugi. Żeby był przekonujący, podobieństwo musi być uchwytne, dotyczyć cech istotnych dla sprawy, a między przypadkami nie mogą występować zasadnicze różnice.
Powierzchowna zbieżność nie wystarcza. Porównanie bójek kibiców z legalnymi walkami bokserskimi pomija ważną różnicę: boks jest sportem o ustalonych regułach, których nie ma w bójkach.
Argument z równi pochyłej przedstawia ciąg następstw działania lub wniosków wynikających z twierdzenia. Jego zakończeniem jest skutek trudny do zaakceptowania. Argument jest mocny, jeśli:
- Kolejne wnioski lub związki przyczynowe przedstawiono jasno i poprawnie.
- Końcowy wniosek lub rezultat jest nie do zaakceptowania, na przykład ze względów moralnych.
- Nie ma przykładów podważających wskazaną zależność albo poprawność rozumowania.
Samo wyliczenie niepokojących zdarzeń nie dowodzi, że jedno doprowadzi do następnego. Trzeba sprawdzić powiązania między ogniwami rozumowania, a nie tylko ocenić jego zakończenie.
Przykład zniesienia mandatów za złe parkowanie prowadzi do przewidywania coraz szerszego zajmowania przestrzeni przez samochody. Natomiast przy nieostrym pojęciu osoby wysokiej drobne, powtarzane zmiany mogą doprowadzić do paradoksu, bo trudno precyzyjnie wyznaczyć granicę tego pojęcia.
Zasady dyskusji merytorycznej
Dyskusja merytoryczna to wymiana poglądów podejmowana po to, aby rozstrzygnąć określony problem. Jej racjonalny przebieg opiera się na wspólnych zasadach.
- Swoboda wypowiedzi
- każdy rozmówca może zabierać głos w ustalony sposób.
- Odpowiedzialność za własne poglądy
- należy umieć je rzeczowo przedstawić i bronić, gdy zostaną zakwestionowane.
- Uczciwość wobec stanowiska rozmówcy
- cudze wypowiedzi trzeba traktować poważnie i rzetelnie.
- Trzymanie się meritum sprawy
- rozmowa nie powinna wykraczać poza wspólnie ustalony temat.
- Uczciwe argumenty
- należy korzystać z racjonalnych, poprawnie skonstruowanych uzasadnień.
Dyskusja retoryczna, nazywana także polemiczną, służy uzyskaniu przewagi nad innymi zamiast rozwiązaniu problemu. Może zachowywać część zasad rozmowy, ale wyróżnia ją używanie nieracjonalnych i nieuczciwych argumentów odwołujących się do spraw niezwiązanych z tematem.
Nieuczciwe sposoby przekonywania
Nieuczciwa argumentacja zastępuje ocenę racji wpływaniem na rozmówcę. Może wzbudzać współczucie, atakować osobę, wywoływać strach lub wykorzystywać potrzebę uznania.
- Argument z miłosierdzia
- odwołuje się do współczucia zamiast przedstawienia racji istotnych dla rozstrzyganej sprawy. Samo uwzględnianie trudnej sytuacji człowieka, gdy ma ona znaczenie dla decyzji, nie jest nieuczciwym chwytem.
- Argument ad personam
- przywołuje prawdziwe lub wymyślone wady przeciwnika niezwiązane ze sprawą i sugeruje, że z ich powodu trzeba odrzucić jego pogląd.
- Argument z kija
- zawiera jawną albo ukrytą groźbę.
- Argument z próżności
- wykorzystuje pochlebstwa, żeby osłabić krytycyzm odbiorcy.
Wypowiedź „Dobrze, niech będzie, ale inaczej porozmawiamy na przerwie” nie uzasadnia stanowiska. Jej skuteczność ma wynikać z obawy przed zapowiedzianymi konsekwencjami.
Zapamiętaj
Oceniaj racje dotyczące problemu, a nie presję, jaką rozmówca wywiera na drugą osobę.
W skrócie
- 01Definicje objaśniają rzeczy lub słowa; mogą odtwarzać istniejące znaczenie albo proponować nowe.
- 02Definicja równościowa łączy nazwę z objaśnieniem, a klasyczna objaśnia przez rodzaj i różnicę gatunkową.
- 03Dobre objaśnienie musi być zrozumiałe dla odbiorcy i nie może wracać do pojęcia, które miało wyjaśnić.
- 04Kontrolując zakres, zapytaj: czy opis czegoś nie pomija i czy nie dopuszcza czegoś, co do nazwy nie należy?
- 05Przy autorytecie sprawdzaj kompetencje i bezstronność; przy opinii powszechnej - dziedzinę i możliwe kontrargumenty.
- 06Podobieństwo wymaga istotnych wspólnych cech, a równia pochyła - uzasadnionych powiązań kolejnych następstw.
- 07Rzeczowa rozmowa wymaga prawa do głosu, odpowiedzialności, rzetelności, pilnowania tematu i uczciwych argumentów.
- 08Współczucie, osobisty atak, groźba i pochlebstwo mogą zastępować uzasadnienie, ale nie dowodzą słuszności poglądu.
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
40 pytań w 4 etapach
Etap 1: Rodzaje i budowa definicji
Etap 1 · 10 pytań
Etap 2: Błędy w definiowaniu
Etap 2 · 10 pytań
Etap 3: Rodzaje i ocena argumentów
Etap 3 · 10 pytań
Etap 4: Zasady i pułapki dyskusji
Etap 4 · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Angielski 40 fiszek uczy się 18
Geografia 25 fiszek uczy się 14
Polski 40 fiszek uczy się 12
Biologia 35 fiszek uczy się 3
Historia 35 fiszek uczy się 1
WOS 19 fiszek
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
