Materiał
Sztuka starożytnego Egiptu - architektura, rzeźba i malarstwo
autor: Athena
Poznaj związki sztuki egipskiej z religią i władzą faraona, rozwój grobowców oraz układ świątyni. Naucz się rozpoznawać kanon przedstawiania postaci, przemiany okresu amarneńskiego i najważniejsze cechy malarstwa.
1.Znaczenie Nilu dla osadnictwa i gospodarki Egiptu
Życie mieszkańców skupiało się nad Nilem, ponieważ podstawą gospodarki było rolnictwo związane z okresowymi wylewami rzeki. Państwo rozwinęło się w dolinie i delcie Nilu, od pierwszej katarakty po Morze Śródziemne.
2.Narmer i początki zjednoczonego Egiptu
Według tradycji Narmer, władca Górnego Egiptu, podbił deltę, połączył Górny i Dolny Egipt oraz zapoczątkował I dynastię faraonów.
3.Religijne uzasadnienie władzy faraona
Faraon był władcą absolutnym, uznawanym za syna boga Re. Podlegały mu scentralizowane państwo i zhierarchizowane społeczeństwo, a cała ziemia była jego własnością.
4.Rola kapłanów w państwie i sztuce egipskiej
Kapłani sprawowali kult, byli uczonymi i doradcami faraona. Wpływali na tematykę sztuki oficjalnej, a rzemieślnicy musieli przestrzegać ich zaleceń.
5.Główne funkcje sztuki egipskiej
Sztuka służyła religii, rytuałom i gloryfikacji władzy faraona. Miała charakter symboliczny, a także magiczny: nie tylko przedstawiała osoby i zdarzenia, lecz miała również zapewniać określone skutki, np. dobrobyt zmarłego.
6.Rozpoznawanie Horusa, Ozyrysa i Anubisa
Horus był przedstawiany jako sokół lub człowiek z głową sokoła. Ozyrys - jako zmumifikowany mężczyzna o zielonej twarzy, w koronie i z insygniami władzy. Anubis - jako czarne zwierzę przypominające psa lub szakala albo człowiek z głową szakala.
7.Sfinks - wygląd i funkcja
Sfinks to mityczne stworzenie pełniące funkcję strażnika. Zwykle przedstawiano go jako lwa z ludzką głową, ale także jako połączenie lwa z głową barana lub ptaka.
8.Architektura sepulkralna
To architektura związana z pochówkiem zmarłych, przede wszystkim grobowce. Jej szczególna rola w Egipcie wynikała z wiary w życie pozagrobowe.
9.Mastaba - forma i materiał
Mastaba była grobowcem na planie prostokąta, o ścianach nachylonych do środka i trapezowym przekroju części nadziemnej. Wznoszono ją z suszonej cegły i pokrywano rozwodnionym wapnem.
10.Mastaba - podział funkcjonalny
Część nadziemna mieściła kaplicę kultu pośmiertnego ze ślepymi wrotami, symbolizującymi wejście w zaświaty. Pod ziemią znajdowała się komora grobowa połączona z górą głębokim szybem, po pogrzebie zasypywanym i maskowanym.
11.Rozwój formy piramidy egipskiej
Piramida schodkowa składała się ze spiętrzonych segmentów przypominających mastaby. Z czasem zastąpiła ją forma ostrosłupa o kwadratowej podstawie; etapem przemian była piramida łamana ze zmienionym nachyleniem ścian.
12.Konstrukcja i wnętrze piramid
Kamienne piramidy budowano z dopasowanych bloków, a ich powierzchnię pokrywano okładziną. Komory i korytarze znajdowały się wewnątrz budowli lub pod ziemią. W piramidzie Cheopsa występują także wąskie kanały oraz pomieszczenia nad Komorą Króla, odciążające jej strop.
13.Grobowce w Nowym Państwie
W Nowym Państwie zamiast okazałych budowli grobowych wykonywano grobowce drążone głęboko w skałach u podnóża gór. Największy ich zespół zachował się w Tebach Zachodnich, m.in. w Dolinie Królów i Dolinie Królowych.
14.Świątynia grobowa a miejsce pochówku
Początkowo świątynia grobowa była częścią kompleksu przy miejscu pochówku. W Nowym Państwie oddzielono ją od grobowca i wznoszono nawet kilka kilometrów od niego.
15.Kanon świątyni egipskiej
To ustalony od Nowego Państwa schemat planu i układu przestrzennego świątyni. Droga prowadziła przez bramę między pylonami, dziedziniec kolumnowy, pronaos i salę kolumnową do sanktuarium; przed wejściem stały obeliski, a dojście zwykle tworzyła aleja sfinksów.
16.Pylony i obeliski
Pylony to dwie wieże tworzące fasadę świątyni, między którymi znajdowała się brama. Obeliski to wysokie, monolityczne słupy o przekroju kwadratowym, zwężające się ku górze i zakończone ostrosłupowo, wznoszone przed pylonami.
17.Dziedziniec hipetralny a sala hypostylowa
Dziedziniec hipetralny był wewnętrznym dziedzińcem otwartym na niebo, otoczonym kolumnami. Sala hypostylowa była salą kolumnową, której strop podtrzymywały liczne kolumny.
18.Pronaos i sanktuarium
Pronaos był kolumnowym przedsionkiem prowadzącym do sali hypostylowej. Sanktuarium znajdowało się w dalszej części świątyni i mieściło posąg bóstwa; wokół rozmieszczano boczne sale.
19.Oświetlenie sali hypostylowej
Środkowe rzędy kolumn były nieco wyższe od bocznych. Różnica wysokości połaci płaskiego dachu tworzyła przerwy, przez które światło słoneczne wpadało do wnętrza.
20.Dostęp do świątyni a porządek społeczny
Próg świątyni mogli przekraczać tylko kapłani i dostojnicy, natomiast lud gromadził się przed pylonami. Układ dostępu do budowli odzwierciedlał hierarchię społeczną.
21.Roślinne i geometryczne formy kolumn egipskich
Kolumny mogły naśladować wiązki papirusu lub jego rozwinięte pąki. Występowały też kolumny o trzonie w kształcie wieloboku foremnego i głowicy kostkowej, określane jako protodoryckie.
22.Kanon w sztuce egipskiej
Kanon to utrwalone przez religię i tradycję reguły przedstawiania. Określał m.in. pozy, gesty, proporcje i szczegóły wyglądu postaci; zależał od rodzaju dzieła oraz pozycji społecznej przedstawionej osoby.
23.Idealizacja i hieratyzm w wizerunkach faraonów
Idealizacja polegała na ukazywaniu faraona jako młodego, zwykle pięknego i pozbawionego wad. Hieratyzm oznaczał dostojną, nienaturalnie sztywną pozę, pełną majestatu i powagi.
24.Forma egipskiego posągu władcy
Posąg miał zwartą, statyczną, blokową formę z przewagą pionów i poziomów. Postać była wyprostowana, a u mężczyzn lewa noga wysunięta do przodu; rzeźbę przeznaczano do oglądania od przodu, a z tyłu umieszczano słup z inskrypcją.
25.Materiały i opracowanie rzeźb egipskich
Trwałość zapewniały twarde materiały, m.in. dioryt, bazalt, porfir, piaskowiec i granit; wykonywano też rzeźby drewniane. Formy upraszczano do istotnych cech, zachowując znajomość anatomii, a powierzchnie starannie polerowano.
26.Magiczna rola posągu i rytuał otwarcia ust
Wierzono, że posąg może ożyć, uzdrawiać i chronić przed złem. Podczas rytuału otwarcia ust kapłan dotykał ust, nozdrzy, oczu i uszu, aby zmarły mógł w zaświatach oddychać, jeść, widzieć i słyszeć.
27.Pozycja społeczna a sposób przedstawiania w rzeźbie
Faraonów zwykle idealizowano; urzędników ukazywano bardziej realistycznie, dopuszczając cechy indywidualne. Osoby z niższych warstw przedstawiano jeszcze swobodniej, najczęściej przy pracy.
28.Sztuka okresu amarneńskiego i powrót do tradycji
Za Echnatona odchodzono od dawnego kanonu: przedstawienia były bardziej ekspresyjne i wierniejsze rzeczywistości, dopuszczały wady ciała, a nawet ujęcia karykaturalne. Za Tutanchamona powróciła dawna tradycja obrazowania.
29.Kanon postaci w reliefie i malarstwie
Głowę i nogi ukazywano z profilu, oko w całości na wprost, a tułów frontalnie. Biodra często ujmowano w trzech czwartych; obie stopy pokazywano z boku, łącząc różne punkty widzenia w jednym wizerunku.
30.Cel łączenia różnych punktów widzenia
Łączono punkty widzenia, aby pokazać najważniejsze, najbardziej rozpoznawalne cechy postaci i przedmiotów. Celem nie była iluzja rzeczywistości, lecz przekazanie wiedzy o przedstawianym świecie.
31.Układ pasowy w reliefie i malarstwie
Sceny umieszczano w poziomych pasach, jedne nad drugimi. To, co dalsze, mogło być pokazywane wyżej. Pasy porządkowały przedstawienie, ale nie wyznaczały stałej kolejności chronologicznej od dołu ku górze.
32.Hierarchizacja w malarstwie egipskim
Rangę postaci wyrażano jej wielkością: osoby ważniejsze przedstawiano jako większe. Rozmiar służył pokazaniu pozycji, a nie realistycznych proporcji między ludźmi.
33.Kontur i plama barwna w malarstwie egipskim
Wyrazisty kontur otaczał płaskie plamy barwne. Malarstwo przedstawiało najważniejsze cechy osób i przedmiotów w sposób schematyczny i symboliczny, zamiast naśladować ich przestrzenny wygląd.
34.Symbolika kolorów w malarstwie egipskim
Kolory wyrażały pojęcia, osoby i ich cechy: m.in. jasna zieleń - młodość i czystość, turkus - nowe życie, czerń - życiodajną glebę, czerwień - pustynię, a barwa złota - boskość.
35.Etapy wykonania malowidła oraz tempera i enkaustyka
Podłoże gruntowano białym wapnem, wykonywano czerwony szkic, wzmacniano go ciemnym konturem i wypełniano farbą. W temperze spoiwem były guma arabska i białko jajka, a w enkaustyce - wosk pszczeli.
Notatka
Państwo nad Nilem i religijna władza faraona
Egipt ukształtował się w dolinie i delcie Nilu, między pierwszą kataraktą a Morzem Śródziemnym. Rolnictwo zależało od okresowych wylewów, dlatego osadnictwo skupiało się przy rzece. Według tradycji Narmer, władca Górnego Egiptu, podbił deltę i zapoczątkował I dynastię.
Faraon był władcą absolutnym uznawanym za syna boga Re i właścicielem całej ziemi. Kapłani sprawowali kult, doradzali władcy i zajmowali się nauką. Chłopi płacili czynsze i daniny, a poza pracą na roli uczestniczyli we wznoszeniu świątyń, grobowców i sieci nawadniającej.
W Starym Państwie stolicą było Memfis; epokę tę nazywa się czasem piramid. Po konfliktach wewnętrznych i Pierwszym Okresie Przejściowym nastąpiło Średnie Państwo, związane ze wzrostem znaczenia Teb i odbudową silnej władzy centralnej. Po osłabieniu i rozpadzie władzy centralnej rozpoczął się Drugi Okres Przejściowy, podczas którego Hyksosi opanowali północną część Egiptu. Wyzwolenie kraju przez książąt tebańskich otworzyło epokę wielkich podbojów i rozwoju sztuki za XVIII-XX dynastii.
W późniejszych dziejach Egipt podbijali kolejno Asyryjczycy i Persowie. W 332 r. p.n.e. kraj znalazł się pod władzą Aleksandra III Wielkiego. Po jego śmierci rządy objął Ptolemeusz I; okres ptolemejski zakończył podbój rzymski. W 30 r. p.n.e. Egipt stał się prowincją rzymską.
Religia jako klucz do rozumienia sztuki
Sztuka egipska podkreślała potęgę władcy i służyła obrzędom. Wizerunkom przypisywano działanie magiczne: ofiary pokazane przy zmarłym miały zapewniać mu dostatek w życiu wiecznym. Wiara w zaświaty tłumaczy ogromną rolę grobowców i ich wyposażenia.
Bogów rozpoznaje się po wyglądzie i atrybutach:
- Amon-Re
- bóg słońca, mężczyzna o błękitnym ciele w koronie z piór; niekiedy jego wcieleniem był skarabeusz.
- Ozyrys
- bóg świata zmarłych, postać zmumifikowana, o zielonej twarzy, z królewskimi insygniami.
- Izyda
- siostra i żona Ozyrysa oraz matka Horusa; uosabiała macierzyństwo i opiekę, na sarkofagach występowała jako płaczka.
- Horus
- sokół lub człowiek z głową sokoła, uważany za twórcę państwa i pierwszego faraona.
- Ptah
- opiekun artystów i rzemieślników, związany także z wiarą w życie pozagrobowe; przedstawiany z czasem pod postacią byka Apisa, symbolu płodności.
- Hathor
- bogini miłości i tańca, patronka zmarłych; krowa lub kobieta z krowimi rogami i dyskiem słonecznym.
- Anubis
- bóg zmarłych i pomocnik Ozyrysa, zwierzę podobne do psa lub szakala albo człowiek z głową szakala.
Sfinksy pełniły funkcję strażników i łączyły cechy różnych istot. Wielki Sfinks w Gizie ma ciało lwa i głowę faraona Chefrena; wykuto go w wapiennej skale.
Zapamiętaj
Zwierzęca głowa lub charakterystyczny atrybut pomaga rozpoznać bóstwo i odczytać religijną treść dzieła.
Od mastaby do grobowca skalnego
Architektura sepulkralna obejmuje budowle grobowe. W Starym i Średnim Państwie rozpowszechnione były mastaby, natomiast w Starym Państwie rozwinęły się również piramidy.
| Forma grobowca | Cechy | Miejsce pochówku |
|---|---|---|
| Mastaba | Niska bryła, pochyłe ściany | Komora pod ziemią |
| Piramida schodkowa | Spiętrzone segmenty | Komory i korytarze |
| Piramida ostrosłupowa | Kwadratowa podstawa | Komory i korytarze |
| Grobowiec skalny | Wydrążony w skale | W głębi skały |
Mastabę wznoszono z suszonej cegły. Jej kaplica służyła kultowi pośmiertnemu, a ślepe wrota oznaczały przejście w zaświaty. Szyb prowadzący do podziemnej komory po pogrzebie zasypywano i maskowano.
Piramida Schodkowa Dżesera w Sakkarze, dzieło Imhotepa, powstała około 2650 r. p.n.e. Tworzy ją sześć kamiennych segmentów przypominających mastaby. Wyznacza przejście od budownictwa drewniano-ceglanego do kamiennego. W piramidzie Snofru w Dahszur prawdopodobnie zmniejszono nachylenie ścian z powodu rys konstrukcyjnych - stąd nazwa piramida łamana.
Piramidy Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa w Gizie powstały w latach 2550-2470 p.n.e. Dopasowane bloki kamienne pokrywała wapienna okładzina. Największa była piramida Cheopsa; nad główną komorą wykonywano pomieszczenia odciążające strop.
W Nowym Państwie wybierano grobowce skalne w Tebach Zachodnich, m.in. w Dolinie Królów i Dolinie Królowych. Świątynię grobową oddzielono od miejsca złożenia zmarłego.
Jak czytać plan świątyni egipskiej
Od Nowego Państwa utrwalił się kanon świątyni, określający przede wszystkim jej plan i układ przestrzenny. Stosowano go m.in. w Karnaku, Luksorze oraz świątyni Horusa w Edfu. Do budowli zwykle prowadziła aleja sfinksów, a przed fasadą wznoszono obeliski.
Fasadę tworzyły pylony, czyli dwie wieże z bramą pośrodku. Za wejściem znajdował się dziedziniec hipetralny, następnie pronaos, czyli kolumnowy przedsionek, i sala hypostylowa. W głębi mieściło się sanktuarium z posągiem boga, otoczone bocznymi pomieszczeniami.
Liczne kolumny podtrzymywały ciężar stropów. Wyższe kolumny w środkowej części sali umożliwiały uniesienie środkowej połaci płaskiego dachu; przez przerwy ponad niższymi połaciami bocznymi wpadało światło, uwidaczniając dekorację.
Kształty kolumn nawiązywały do wiązek papirusu i jego rozwiniętych pąków. Występowały też trzony wieloboczne z głowicą kostkową, określane jako protodoryckie.
Ważne
Dziedziniec hipetralny i sala hypostylowa to różne części świątyni: sala hypostylowa ma strop wsparty na kolumnach.
Próg świątyni przekraczali kapłani i dostojnicy, a lud zbierał się przed pylonami. Ograniczenie dostępu było odbiciem hierarchii społecznej.
Najważniejsze przykłady architektury świątynnej
Świątynię grobową Hatszepsut w Deir el-Bahari wzniósł Senenmut. Usytuowana u podnóża wysokiej skały budowla składa się z trzech tarasów wspartych filarami. W obrębie kompleksu znajduje się sanktuarium Hathor.
Świątynie Ramzesa II i Nefertari w Abu Simbel wykuto w skale. Fasadę świątyni Ramzesa II zdobią cztery siedzące posągi faraona. Budowla pochodzi z XIII w. p.n.e. W związku z budową tamy asuańskiej przeniesiono ją wyżej: pocięte bloki zrekonstruowano w nowym miejscu. W ratowaniu zabytku uczestniczył Kazimierz Michałowski.
Świątynia Horusa w Edfu powstała za Ptolemeuszy, między III a I w. p.n.e. Należy do najlepiej zachowanych świątyń egipskich. Jej plan realizuje tradycyjny kanon, a pylony zdobi relief wklęsły przedstawiający króla walczącego z wrogami w obecności Horusa i Hathor.
Świątynia Amona-Re w Karnaku była rozbudowywana przez kolejnych władców. Wielokrotne przebudowy doprowadziły do powstania rozległego, reprezentatywnego zespołu świątynnego.
Rzeźba pełna: kanon, funkcja i pozycja postaci
Kanon wynikał z wiary i tradycji, ale nie obejmował wszystkich ludzi w jednakowy sposób. Wizerunek faraona miał podkreślać trwałość i majestat władzy, natomiast przedstawienia urzędników mogły silniej uwzględniać indywidualny wygląd.
| Przedstawiana grupa | Sposób ujęcia | Przykład |
|---|---|---|
| Faraonowie | Idealizacja, hieratyzm | Posąg Chefrena |
| Urzędnicy | Większy realizm | Skryba z Sakkary |
| Niższe warstwy | Swoboda, sceny pracy | Statuetki służebnych |
Idealizacja usuwała negatywne cechy i wady, ukazując faraona jako młodego, zwykle pięknego człowieka. Hieratyzm nadawał postawie sztywność, powagę i dostojeństwo. Posągi były zwarte, statyczne i blokowe; dominowały piony oraz poziomy. Mężczyzn przedstawiano z lewą nogą wysuniętą do przodu, a główny widok rzeźby znajdował się z przodu.
Wybierano trwałe materiały, m.in. dioryt, bazalt, porfir, piaskowiec i granit, a powierzchnie starannie polerowano. Tworzono także posągi drewniane. Znajomość anatomii łączono z uproszczeniem szczegółów do cech uznanych za istotne.
Posągom oddawano cześć i przypisywano zdolność ożywania. Rytuał otwarcia ust miał zapewnić zmarłemu możliwość oddychania, jedzenia, widzenia i słyszenia. Ważniejszymi pomnikami opiekowali się kapłani: obmywali je, namaszczali i ubierali.
W siedzącym posągu Chefrena z ciemnego diorytu sokół obejmuje głowę faraona skrzydłami, wskazując na Horusa jako źródło władzy. Triada Mykerinosa łączy króla, Hathor i personifikację prowincji. Posągi Sezostrisa III pokazują natomiast indywidualną twarz pełną napięcia, niepokoju i goryczy.
Relief, Paleta Narmera i przełom amarneński
Reliefy zdobiły palety do rozcierania barwników, kamienne stele i ściany grobowców. Ich temat wiązał się z funkcją miejsca: sceny ofiarne miały zapewniać zmarłemu dostatek, a w grobach dostojników przedstawiano także orkę, zbiory i hodowlę zwierząt.
Paleta Narmera, datowana na około 3100 r. p.n.e., to obustronnie reliefowany obiekt wotywny z łupku. Narmer występuje na niej w koronach Górnego i Dolnego Egiptu, a splecione szyje fantastycznych zwierząt symbolizują zjednoczenie kraju.
W reliefie i malarstwie łączono różne ujęcia: głowę i nogi pokazywano z profilu, oko w całości, a tułów od przodu. Układ pasowy pozwalał przedstawiać sceny jedna nad drugą; wyższe położenie mogło oznaczać większe oddalenie.
Zapamiętaj
Artysta wybierał widoki najlepiej ukazujące cechy rzeczy, a nie jeden widok zgodny z tym, co dostrzega obserwator.
W okresie amarneńskim, za Echnatona, przedstawienia stały się bardziej ekspresyjne, dopuszczały wady anatomiczne, a nawet wygląd karykaturalny. Relief Echnaton z rodziną pokazuje władcę i małżonkę z córkami pod tarczą Atona. Postacie mają wydłużone szyje i charakterystycznie ukształtowane głowy. Za Tutanchamona przywrócono dawną tradycję obrazowania.
Bogate wyposażenie grobowca Tutanchamona obejmowało m.in. tron, biżuterię, broń i rydwany. Złota maska pośmiertna była zdobiona kamieniami półszlachetnymi oraz szklanymi imitacjami. Grobowiec odkrył Howard Carter w 1922 roku.
Malarstwo: kompozycja, kolor i wykonanie
Malarstwo ilustrowało rytuały, symbolizowało osoby i pojęcia oraz przedstawiało życie codzienne. Początkowo uzupełniało relief, później się usamodzielniło. Jego rozpoznawalnymi cechami były wyraźny kontur i płaskie plamy barwne. W Gęsiach z Meidum precyzyjnie oddano wygląd ptaków, zachowując schematyczny sposób obrazowania.
Sceny w świątyniach i grobowcach układano w poziomych pasach. Układ ten porządkował przedstawienia, ale nie wyznaczał stałej kolejności chronologicznej od dołu ku górze. Hierarchizacja nadawała ważniejszym osobom większe rozmiary. Główna scena mogła przerywać pasowy porządek kompozycji.
Kolor przekazywał znaczenia: jasna zieleń wiązała się z młodością i czystością, biel z jasnością poranka i pokonaniem podziemnych mocy, złoto z boskością, a turkus z nowym życiem. Czerń kojarzono z życiodajną glebą, czerwień zaś z pustynią. Ciała kobiet malowano zwykle jasnożółto, mężczyzn - brunatnoczerwono.
Sceny polowania mogły wyrażać siłę i zdolność pokonywania zagrożeń, zamiast dokumentować rzeczywiste wydarzenie. Polowanie na dzikie ptactwo z grobowca Nebamona ma znaczenie symbolicznego zwycięstwa nad demonami. Tancerka i dwie muzykantki z grobowca Nachta ukazuje swobodniejszą pozę tancerki niż jej towarzyszek.
Podłoże z cegły mułowej, kamienia lub drewna pokrywano białym wapnem. Następowały po sobie czerwony szkic, ciemny kontur i wypełnienie farbą. Sadza dawała czerń, wapień biel, malachit zieleń, a syntetyczny błękit egipski barwę niebieską. W temperze spoiwem były guma arabska i białko jajka, w enkaustyce - wosk pszczeli.
Ważne
Hieratyzm opisuje dostojną sztywność pozy, a hierarchizacja - różnicowanie wielkości postaci według ich rangi.
W skrócie
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Etap 1: Państwo, religia i sztuka
Etap 1 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Grobowce i piramidy
Etap 2 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Budowa świątyni egipskiej
Etap 3 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Rzeźba i jej przemiany
Etap 4 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Relief i malarstwo
Etap 5 · 7 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Angielski 40 fiszek uczy się 17
Geografia 25 fiszek uczy się 14
Polski 40 fiszek uczy się 12
Biologia 35 fiszek uczy się 2
WOS 19 fiszek
Historia 35 fiszek
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
