Biologia
Budowa kości i funkcje szkieletu człowieka
Poznasz podział szkieletu, najważniejsze kości oraz budowę kości długiej. Dowiesz się, czym różnią się tkanki kostne i rodzaje szpiku oraz jak budowa kości wiąże się z funkcjami szkieletu.
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
32 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Układ ruchu i podział szkieletu
Etap 1 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Budowa kości i tkanki kostne
Etap 2 · 4 fiszki · 8 pytań
Etap 3: Okostna, chrząstka i szpik
Etap 3 · 4 fiszki · 8 pytań
Etap 4: Właściwości i funkcje szkieletu
Etap 4 · 4 fiszki · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Układ ruchu - elementy i ich rola
Układ ruchu tworzą szkielet i mięśnie szkieletowe. Szkielet jest częścią bierną, niezdolną do samodzielnego poruszania się, a mięśnie są częścią czynną, która wprawia elementy szkieletu w ruch.
2.Podział szkieletu człowieka
Szkielet dzieli się na szkielet osiowy oraz szkielet kończyn. Szkielet osiowy obejmuje czaszkę, kręgosłup i klatkę piersiową, a szkielet kończyn - kości kończyn górnych z obręczą barkową oraz dolnych z obręczą miedniczną.
3.Szkielet osiowy - główne elementy
Szkielet osiowy tworzą czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa, do której należą mostek oraz żebra.
4.Kości kończyny górnej i obręczy barkowej
Obręcz barkową tworzą obojczyki i łopatki. Do kości kończyny górnej należą kość ramienna, kość promieniowa, kość łokciowa i kości ręki.
5.Kości kończyny dolnej i obręczy miednicznej
Obręcz miedniczną tworzą kości miedniczne. Do kości kończyny dolnej należą kość udowa, rzepka, kość piszczelowa, kość strzałkowa i kości stopy.
6.Kość długa - budowa zewnętrzna
Kość długa ma dwa rozszerzone końce, nazywane nasadami, oraz długi i wąski trzon.
7.Tkanka kostna zbita - budowa i właściwości
Tworzą ją ściśle przylegające blaszki kostne, ułożone w pierścienie wokół kanałów z naczyniami krwionośnymi i nerwami. Charakteryzuje się dużą twardością.
8.Tkanka kostna gąbczasta - budowa i właściwości
Tworzą ją drobne beleczki kostne z wolnymi przestrzeniami wypełnionymi szpikiem. Ażurowa budowa sprawia, że jest lżejsza i mniej twarda od tkanki zbitej, a układ beleczek pozwala kości wytrzymywać duże obciążenia mechaniczne.
9.Jama szpikowa
To przestrzeń wewnątrz kości wypełniona szpikiem kostnym.
10.Okostna - budowa i funkcje
Okostna to łącznotkankowa błona na powierzchni kości. Jej liczne naczynia krwionośne dostarczają kości składników pokarmowych; uczestniczy też w przebudowie i regeneracji kości, np. po złamaniu.
11.Tkanka chrzęstna - znaczenie dla kości
Pokrywa powierzchnie stawowe, zmniejsza tarcie i chroni kości przed uszkodzeniami. Umożliwia też wydłużanie się kości w okresie wzrostu, do około 20. roku życia.
12.Szpik kostny czerwony i żółty
Szpik kostny jest galaretowatą substancją. W szpiku czerwonym powstają komórki krwi, a szpik żółty składa się z tkanki tłuszczowej.
13.Zmiany szpiku kostnego z wiekiem
U dzieci występuje szpik czerwony, który z czasem częściowo przekształca się w żółty. U dorosłych szpik żółty wypełnia większość kości, a czerwony pozostaje m.in. w nasadach kości długich.
14.Co nadaje kościom twardość i elastyczność?
Twardość i sztywność kości wynikają z obecności związków wapnia i fosforu w substancji międzykomórkowej. Elastyczność zapewniają białka, np. kolagen.
15.Pięć głównych funkcji szkieletu
Szkielet chroni narządy wewnętrzne, stanowi miejsce przyczepu mięśni, nadaje ciału kształt, wytwarza elementy morfotyczne krwi w szpiku czerwonym oraz magazynuje składniki mineralne, głównie sole wapnia.
16.Ochronna i podporowa funkcja szkieletu
Kości osłaniają delikatne, miękkie narządy wewnętrzne. Szkielet stanowi też rusztowanie ciała i nadaje mu kształt.
17.Znaczenie przyczepu mięśni do szkieletu
Do szkieletu przyczepione są mięśnie szkieletowe, które wprawiają jego elementy w ruch i umożliwiają wykonywanie ruchów ciała.
18.Krwiotwórcza i magazynująca funkcja szkieletu
W czerwonym szpiku kostnym powstają komórki krwi. Kości magazynują także sole mineralne, przede wszystkim sole wapnia.
Notatka
Układ ruchu i główne części szkieletu
Za poruszanie się i precyzyjne ruchy odpowiada układ ruchu. Współpracują w nim szkielet, czyli część bierna, oraz mięśnie szkieletowe, czyli część czynna. Mięśnie wprawiają kości w ruch; same kości nie mogą poruszać się samodzielnie.
W szkielecie wyróżnia się szkielet osiowy oraz szkielet kończyn. Do części osiowej należą czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa. Szkielet kończyn obejmuje kości kończyn górnych i dolnych razem z obręczami.
Ważne
Obręcz barkowa i obręcz miedniczna należą do szkieletu kończyn, a nie do szkieletu osiowego.
Klatka piersiowa obejmuje mostek i żebra. Nie należy mylić jej kości z łopatkami i obojczykami, które należą do obręczy barkowej.
Kości kończyn i ich obręczy
Kości kończyn porządkuje się osobno dla kończyny górnej i dolnej. Każdej z nich towarzyszy odpowiednia obręcz.
| Część szkieletu | Kończyna górna | Kończyna dolna |
|---|---|---|
| Obręcz | obojczyki, łopatki | kości miedniczne |
| Kości kończyny | ramienna, promieniowa, łokciowa | udowa, rzepka, piszczelowa, strzałkowa |
| Końcowa część kończyny | kości ręki | kości stopy |
Nazwy kości ręki i kości stopy oznaczają grupy kości, a nie pojedyncze kości. Warto również rozróżniać podobnie brzmiące nazwy: kość promieniowa należy do kończyny górnej, a piszczelowa - do dolnej.
Kość długa - części i wnętrze
Kość udowa należy do kości długich. Jej końce są rozszerzone i noszą nazwę nasad, natomiast część między nimi to długi, wąski trzon.
Na powierzchni kości znajduje się okostna, a pod nią warstwa tkanki kostnej zbitej. Wewnątrz kości występuje jama szpikowa, wypełniona szpikiem kostnym. Schemat pokazuje uproszczony układ tych elementów w trzonie.
Kość zawiera również tkankę kostną gąbczastą. Szpik występuje zarówno w jamie szpikowej, jak i w przestrzeniach między jej beleczkami.
Dwa rodzaje tkanki kostnej
Tkanka kostna zbita i tkanka kostna gąbczasta różnią się ułożeniem elementów budujących kość.
| Cecha | Tkanka zbita | Tkanka gąbczasta |
|---|---|---|
| Budowa | ścisłe blaszki | beleczki i wolne przestrzenie |
| Układ | pierścienie wokół kanałów | ażurowa sieć |
| Twardość | większa | mniejsza |
| Masa | większa | mniejsza |
W kanałach otoczonych blaszkami tkanki zbitej biegną naczynia krwionośne i nerwy. W tkance gąbczastej przestrzenie między beleczkami mieszczą szpik kostny.
Zapamiętaj
Ażurowa budowa tkanki gąbczastej zmniejsza masę kości, a układ beleczek pozwala jej wytrzymywać duże obciążenia mechaniczne.
Okostna i tkanka chrzęstna
Okostna jest błoną z tkanki łącznej. Zawarte w niej liczne naczynia krwionośne dostarczają do kości składników pokarmowych. Uczestniczy również w przebudowie kości oraz jej regeneracji po złamaniu.
Tkanka chrzęstna pokrywa powierzchnie stawowe. Zmniejsza tarcie i zabezpiecza kości przed uszkodzeniami podczas ruchu.
Inną rolą tkanki chrzęstnej jest umożliwianie wzrostu kości na długość. Kości wydłużają się w okresie wzrostu, do około 20. roku życia.
Ważne
Okostna odpowiada m.in. za odżywianie i regenerację kości, natomiast chrząstka na powierzchniach stawowych ogranicza tarcie.
Szpik kostny i jego zmiany z wiekiem
Szpik kostny ma galaretowatą postać i występuje wewnątrz kości. Jego dwa rodzaje różnią się budową oraz funkcją.
- Szpik czerwony jest miejscem powstawania komórek krwi, np. erytrocytów.
- Szpik żółty składa się z tkanki tłuszczowej.
U dzieci występuje szpik czerwony. Z upływem czasu część tego szpiku przekształca się w żółty. U dorosłych żółty szpik wypełnia większość kości, ale czerwony nie zanika całkowicie - pozostaje np. w nasadach kości długich.
Nie należy utożsamiać jamy szpikowej ze szpikiem: jama jest przestrzenią, a szpik jej zawartością.
Właściwości kości a funkcje szkieletu
Kości łączą twardość i sztywność z elastycznością. Pierwsze dwie właściwości zapewniają związki wapnia i fosforu, którymi wysycona jest substancja międzykomórkowa wytwarzana przez komórki tkanki kostnej. Za elastyczność odpowiadają obecne w niej białka, np. kolagen.
Budowa kości umożliwia szkieletowi pełnienie pięciu głównych funkcji:
- Ochronna - kości osłaniają miękkie narządy wewnętrzne, np. płuca.
- Ruchowa - szkielet jest miejscem przyczepu mięśni, które poruszają jego elementami.
- Podporowa - szkielet tworzy rusztowanie ciała i nadaje mu kształt.
- Krwiotwórcza - w czerwonym szpiku kostnym powstają komórki krwi.
- Magazynująca - kości gromadzą sole mineralne, głównie sole wapnia.
Zapamiętaj
Sole mineralne nadają kościom twardość, a białka - elastyczność.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Skład chemiczny organizmów i biologiczne znaczenie wody40 fiszek uczy się 10
Poznajemy biologię: metoda naukowa i mikroskop40 fiszek uczy się 4
Aparat ruchu - budowa, działanie i zdrowie40 fiszek uczy się 3
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek uczy się 8
Układ ruchu - szkielet, mięśnie i skutki dopingu28 fiszek uczy się 5
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek uczy się 4