Nowotwory - przyczyny, czynniki ryzyka i profilaktyka

1.Nowotwór

Choroba, w której komórki dzielą się w sposób niekontrolowany. Zwykle tworzą guz, ale w niektórych nowotworach, np. w białaczce, nieprawidłowe komórki krążą we krwi.

2.Prawidłowe podziały komórek

Zdrowe komórki dzielą się tylko wtedy, gdy organizm tego potrzebuje, np. podczas wzrostu albo gojenia rany. Komórka z uszkodzonym DNA zwykle naprawia błąd albo obumiera.

3.Komórka nowotworowa

Komórka, która dzieli się bez końca, nie reaguje na sygnały hamujące podziały, nie obumiera i przestaje pełnić swoją funkcję w organizmie.

4.Mutacja jako przyczyna nowotworu

Mutacja to trwała zmiana w DNA. Gdy dotyczy genów kontrolujących podziały komórki, komórka może zacząć dzielić się bez kontroli. Zwykle potrzeba kilku mutacji, które gromadzą się przez lata.

5.Jak rozwija się nowotwór złośliwy?

Mutacje w DNA powodują niekontrolowane podziały komórki, powstaje guz, który wrasta w sąsiednie tkanki, a jego komórki mogą przenieść się do innych narządów i utworzyć przerzuty.

6.Nowotwór łagodny

Nowotwór, który rośnie powoli, jest zwykle oddzielony od otoczenia, nie wrasta w sąsiednie tkanki i nie daje przerzutów. Zwykle można go usunąć chirurgicznie, choć bywa groźny, gdy uciska ważny narząd.

7.Nowotwór złośliwy

Nowotwór, który rośnie szybko, wrasta (nacieka) w sąsiednie tkanki i może tworzyć przerzuty w innych narządach. Potocznie nazywa się go rakiem.

8.Nowotwór łagodny a złośliwy

Łagodny rośnie powoli, nie nacieka tkanek i nie daje przerzutów. Złośliwy rośnie szybko, nacieka sąsiednie tkanki i daje przerzuty.

9.Przerzut

Nowe ognisko nowotworu w odległym narządzie. Powstaje, gdy komórki odrywają się od guza złośliwego i z krwią lub limfą trafiają do innych części ciała.

10.Czynnik ryzyka

Czynnik, który zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania. Nie oznacza, że osoba narażona na pewno zachoruje, ale im więcej takich czynników i im dłużej działają, tym ryzyko większe.

11.Czynniki mutagenne

Czynniki uszkadzające DNA: fizyczne (promieniowanie UV i jonizujące), chemiczne (np. substancje z dymu tytoniowego) i biologiczne (niektóre wirusy).

12.Palenie tytoniu a nowotwory

Dym tytoniowy zawiera wiele substancji rakotwórczych. Palenie zwiększa ryzyko nowotworów m.in. płuc, krtani i jamy ustnej; szkodzi też wdychanie cudzego dymu (bierne palenie).

13.Promieniowanie UV a nowotwory

Promieniowanie ultrafioletowe ze słońca i z solarium uszkadza DNA komórek skóry i zwiększa ryzyko nowotworów skóry, w tym czerniaka. Szczególnie szkodzą oparzenia słoneczne.

14.Promieniowanie jonizujące

Promieniowanie o dużej energii, np. rentgenowskie i promieniowanie substancji promieniotwórczych, które uszkadza DNA. Dlatego badania rentgenowskie wykonuje się tylko wtedy, gdy są potrzebne.

15.Wirusy zwiększające ryzyko nowotworów

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) zwiększa ryzyko m.in. raka szyjki macicy, a wirusy zapalenia wątroby typu B i C - raka wątroby.

16.Rakotwórcze substancje chemiczne

Substancje, które uszkadzają DNA i zwiększają ryzyko nowotworów, np. składniki dymu tytoniowego, azbest i benzen. Chronią przed nimi przepisy bezpieczeństwa i odzież ochronna w pracy.

17.Alkohol a nowotwory

Picie alkoholu zwiększa ryzyko nowotworów m.in. jamy ustnej, przełyku i wątroby. Im więcej i dłużej się pije, tym większe ryzyko.

18.Styl życia a nowotwory

Otyłość, brak ruchu i dieta uboga w warzywa i błonnik, a bogata w przetworzone mięso, zwiększają ryzyko niektórych nowotworów, np. jelita grubego.

19.Wiek a ryzyko nowotworu

Ryzyko nowotworu rośnie z wiekiem, bo w komórkach przez lata gromadzi się coraz więcej mutacji.

20.Predyspozycje dziedziczne

Niektóre mutacje zwiększające ryzyko nowotworu dziedziczy się po rodzicach. Gdy w rodzinie było kilka zachorowań, lekarz może zalecić wcześniejsze i częstsze badania.

21.Profilaktyka nowotworów

Działania, które zmniejszają ryzyko zachorowania (unikanie czynników ryzyka, szczepienia, zdrowy styl życia) oraz badania pozwalające wcześnie wykryć chorobę.

22.Ochrona przed słońcem

Kremy z filtrem UV, nakrycie głowy, okulary przeciwsłoneczne i odzież, unikanie słońca w południe, niekorzystanie z solarium i niedopuszczanie do oparzeń skóry.

23.Szczepienie przeciw HPV

Szczepienie, które chroni przed zakażeniem najgroźniejszymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego, a przez to przed rakiem szyjki macicy i innymi nowotworami wywoływanymi przez ten wirus. Zaleca się je nastolatkom, dziewczętom i chłopcom.

24.Szczepienie przeciw WZW typu B

Szczepienie chroniące przed zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu B, a przez to także przed rakiem wątroby, który ten wirus może wywołać.

25.Zdrowy styl życia w profilaktyce

Niepalenie, unikanie alkoholu, dieta bogata w warzywa, owoce i błonnik, codzienny ruch i utrzymanie prawidłowej masy ciała.

26.Badania profilaktyczne

Badania wykonywane u osób, które nie mają objawów choroby, aby wykryć nowotwór albo zmiany przednowotworowe jak najwcześniej.

27.Znaczenie wczesnego wykrycia

Mały guz, który nie dał przerzutów, leczy się łatwiej i skuteczniej. Dlatego wczesne wykrycie nowotworu znacznie zwiększa szanse wyleczenia.

28.Samobadanie

Regularne oglądanie i badanie własnego ciała, np. piersi, jąder i znamion na skórze. Każdą zmianę, np. guzek albo znamię, które zmienia kształt, kolor lub wielkość, trzeba pokazać lekarzowi.

29.Mammografia

Prześwietlenie piersi promieniami rentgenowskimi, które pozwala wykryć nawet mały guz, zanim da się go wyczuć. Wykonuje się je u dorosłych kobiet.

30.Cytologia

Badanie, w którym pobiera się komórki z szyjki macicy i ogląda je pod mikroskopem. Pozwala wykryć zmiany przednowotworowe, zanim rozwinie się rak.

31.Kolonoskopia

Oglądanie wnętrza jelita grubego za pomocą giętkiego przewodu z kamerą. Pozwala wykryć zmiany i od razu usunąć polipy, z których mógłby rozwinąć się nowotwór.

32.Leczenie chirurgiczne

Operacyjne usunięcie guza razem z niewielkim marginesem zdrowej tkanki, a czasem także pobliskich węzłów chłonnych.

33.Chemioterapia

Leczenie lekami, które niszczą szybko dzielące się komórki w całym organizmie. Uszkadzają też niektóre zdrowe komórki, dlatego mogą powodować np. wypadanie włosów i nudności.

34.Radioterapia

Leczenie promieniowaniem jonizującym skierowanym na miejsce guza, które niszczy komórki nowotworowe.