Pochodzenie i ewolucja człowieka

1.Miejsce człowieka w systemie organizmów

Królestwo zwierzęta, typ strunowce, podtyp kręgowce, gromada ssaki, rząd naczelne, rodzina człowiekowate, rodzaj człowiek (Homo), gatunek człowiek rozumny (Homo sapiens).

2.Naczelne

Rząd ssaków o chwytnych kończynach z przeciwstawnym kciukiem, paznokciach zamiast pazurów, oczach skierowanych do przodu (widzenie przestrzenne) i dużym mózgu. Należą do nich m.in. małpy i człowiek.

3.Małpy człekokształtne

Duże, bezogonowe małpy najbliżej spokrewnione z człowiekiem: szympans, goryl i orangutan. Razem z człowiekiem należą do rodziny człowiekowatych.

4.Cechy budowy wspólne dla człowieka i małp człekokształtnych

Brak ogona, chwytne dłonie z przeciwstawnym kciukiem, paznokcie, oczy skierowane do przodu, widzenie barwne i przestrzenne, duży mózg, podobny układ zębów i podobne grupy krwi.

5.Podobieństwa rozwoju i zachowania człowieka i małp człekokształtnych

Długa ciąża, zwykle jedno młode, długa opieka nad potomstwem, bogata mimika twarzy, życie w grupach i zdolność uczenia się; szympansy potrafią też używać prostych narzędzi, np. patyka.

6.Podobieństwo DNA człowieka i szympansa

DNA człowieka i szympansa jest zgodne w około 98-99%. To dowód bliskiego pokrewieństwa: im bardziej podobne DNA, tym bliżej spokrewnione gatunki.

7.Najbliższy żyjący krewny człowieka

Szympans (razem z bonobo, czyli szympansem karłowatym). Ma DNA najbardziej podobne do ludzkiego, a jego linia oddzieliła się od linii człowieka najpóźniej.

8.Wspólny przodek człowieka i szympansa

Wymarły gatunek naczelnych, od którego kilka milionów lat temu (około 6-7 mln) oddzieliły się dwie linie rozwojowe: jedna prowadząca do szympansów, druga - do człowieka.

9.Czy człowiek pochodzi od szympansa?

Nie. Człowiek i szympans mają wspólnego przodka, a potem każda linia ewoluowała osobno. Współczesny szympans też jest efektem milionów lat ewolucji, a nie żywym przodkiem człowieka.

10.Cechy swoiste człowieka

Cechy, które odróżniają człowieka od małp człekokształtnych: dwunożność, bardzo duży mózg, precyzyjny chwyt dłoni, mowa artykułowana i wydłużony okres dzieciństwa.

11.Dwunożność

Chodzenie w pozycji wyprostowanej na dwóch kończynach dolnych. Uwolniła ręce do noszenia, wytwarzania narzędzi i precyzyjnych czynności.

12.Kręgosłup i miednica człowieka

Kręgosłup ma cztery krzywizny (kształt litery S), które amortyzują wstrząsy przy chodzeniu. Miednica jest szeroka i niska, w kształcie misy - podtrzymuje narządy jamy brzusznej.

13.Stopa człowieka

Stopa jest wysklepiona i sprężysta, a paluch leży w jednej linii z innymi palcami i nie jest przeciwstawny - stopa służy do chodzenia, a nie do chwytania.

14.Mózg i czaszka człowieka

Mózg człowieka jest około trzy razy większy niż mózg szympansa. Mózgoczaszka przeważa nad twarzoczaszką, a szczęki i zęby są mniejsze niż u małp.

15.Precyzyjny chwyt

Długi, bardzo ruchliwy kciuk człowieka styka się opuszką z opuszkami pozostałych palców. Dzięki temu człowiek może pisać, szyć i wytwarzać dokładne narzędzia.

16.Mowa artykułowana

Zdolność wypowiadania wyraźnych głosek i łączenia ich w słowa i zdania. Umożliwia przekazywanie wiedzy i doświadczeń kolejnym pokoleniom.

17.Wydłużony okres dzieciństwa

Dziecko człowieka bardzo długo rozwija się pod opieką dorosłych. W tym czasie uczy się mowy, zachowań i umiejętności od innych ludzi.

18.Afryka - kolebka ludzkości

W Afryce znaleziono najstarsze skamieniałości przodków człowieka. Tam pojawiły się australopiteki, pierwsi przedstawiciele rodzaju Homo i człowiek rozumny, który potem zasiedlił inne kontynenty.

19.Australopitek

Wymarły przodek człowieka żyjący w Afryce ponad 3 mln lat temu. Chodził na dwóch nogach, ale miał mózg niewiele większy od mózgu szympansa.

20.Lucy

Częściowo zachowany szkielet samicy australopiteka sprzed około 3,2 mln lat, znaleziony w Etiopii. Budowa miednicy i kości nóg dowodzi, że chodziła na dwóch nogach.

21.Człowiek zręczny (Homo habilis)

Najstarszy znany przedstawiciel rodzaju Homo, żyjący w Afryce około 2 mln lat temu. Wytwarzał pierwsze proste narzędzia z kamienia.

22.Człowiek wyprostowany (Homo erectus)

Przodek człowieka o wyższym wzroście i większym mózgu niż człowiek zręczny. Posługiwał się ogniem, wytwarzał lepsze narzędzia kamienne i jako pierwszy wywędrował z Afryki do Azji i Europy.

23.Neandertalczyk

Wymarły gatunek człowieka z Europy i zachodniej Azji, o krępej budowie przystosowanej do zimnego klimatu. Miał duży mózg, używał ognia i narzędzi, chował zmarłych. Żył w tym samym czasie co człowiek rozumny.

24.Człowiek rozumny (Homo sapiens)

Jedyny żyjący gatunek człowieka. Pojawił się w Afryce kilkaset tysięcy lat temu, a potem zasiedlił wszystkie kontynenty. Tworzył sztukę (np. malowidła w jaskiniach) i coraz doskonalsze narzędzia.

25.Kolejność pojawiania się przodków człowieka

Najpierw australopiteki, potem człowiek zręczny, następnie człowiek wyprostowany, a najpóźniej człowiek rozumny. Neandertalczyk to osobna gałąź, która żyła obok człowieka rozumnego.

26.Czy ewolucja człowieka przebiegała w jednej linii?

Nie. Przypominała rozgałęzione drzewo: powstawało wiele gatunków, niektóre żyły w tym samym czasie, a większość wymarła bez potomków. Do dziś przetrwał tylko człowiek rozumny.

27.Kierunki ewolucji człowieka

Przejście do chodzenia na dwóch nogach, powiększanie się mózgu, zmniejszanie szczęk i zębów oraz wytwarzanie coraz doskonalszych narzędzi.

28.Źródła wiedzy o pochodzeniu człowieka

Skamieniałości (kości, czaszki, skamieniałe ślady stóp), ślady działalności (narzędzia, ogniska, malowidła) oraz porównywanie DNA ludzi, małp i dawnych przodków.

29.Skamieniałości przodków człowieka

Zachowane w skałach szczątki dawnych istot, np. kości i czaszki, oraz ich ślady. Z ich budowy naukowcy odczytują, jak przodek chodził, jak duży miał mózg i kiedy żył.

30.Badania DNA w poznawaniu ewolucji człowieka

Porównując DNA różnych gatunków, naukowcy ustalają stopień pokrewieństwa: im mniej różnic, tym bliżej spokrewnione gatunki i tym później żył ich wspólny przodek.