Dojrzewanie, rozwój człowieka i profilaktyka - To nasz świat. Biologia 7

1.Dojrzewanie

Okres, w którym organizm dziecka zmienia się w organizm osoby dorosłej zdolnej do rozmnażania. Zaczyna się zwykle między 10. a 14. rokiem życia, trwa kilka lat i sterują nim hormony.

2.Zmiany społeczne, psychiczne i etyczne w okresie dojrzewania

Społeczne: potrzeba kontaktu z rówieśnikami i przynależności do grupy. Psychiczne: wrażliwość emocjonalna, wahania nastroju, potrzeba samodzielności. Etyczne: budowanie systemu wartości i testowanie zasad postępowania. Są bardzo podobne u obu płci.

3.Dojrzewanie fizyczne chłopców

Na zewnątrz ciała pojawiają się owłosienie i zarost na twarzy, szybki wzrost, zmiana sylwetki i obniżenie głosu, czyli mutacja. Wewnątrz ciała rozpoczyna się stała produkcja plemników.

4.Dojrzewanie fizyczne dziewcząt

Widoczne oznaki to m.in. rozwój piersi i pierwsza miesiączka. Na zewnątrz ciała pojawiają się owłosienie, szybki wzrost i zmiana sylwetki. Wewnątrz ciała rosną jajniki, macica i pochwa oraz dojrzewają komórki jajowe. Zaczyna się cykliczne uwalnianie zwykle jednej komórki jajowej.

5.Mutacja

Obniżenie głosu u chłopców w okresie dojrzewania.

6.Cykl menstruacyjny

Comiesięczne, sterowane przez hormony zmiany w organizmie kobiety, które przygotowują macicę na przyjęcie zarodka. Trwa przeciętnie 28 dni: od pierwszego dnia krwawienia do dnia poprzedzającego kolejne krwawienie.

7.Fazy cyklu menstruacyjnego

W cyklu 28-dniowym to menstruacja (dni 1-5), faza pęcherzykowa (dni 6-12), owulacja (dni 13-15) i faza poowulacyjna (dni 16-28).

8.Menstruacja (miesiączka)

Faza cyklu, w której pogrubiona błona śluzowa macicy łuszczy się i jest wydalana wraz z krwią. Dzieje się tak, gdy nie doszło do zapłodnienia i poziom hormonów spada.

9.Faza pęcherzykowa

Faza cyklu, w której przysadka mózgowa wysyła sygnał do jajnika, by przygotował nową komórkę jajową. Komórka ta dojrzewa, a estrogeny z jajnika uruchamiają odbudowę błony śluzowej macicy.

10.Owulacja

Uwolnienie dojrzałej komórki jajowej z jajnika. Zachodzi około 14 dni przed menstruacją, pod wpływem nagłego wzrostu stężenia hormonów. Komórka jajowa wędruje potem jajowodem do macicy i żyje zwykle 12-24 godzin.

11.Faza poowulacyjna

Faza cyklu, w której jajnik produkuje progesteron, a błona śluzowa macicy staje się gruba i dobrze ukrwiona. Jeśli nie dojdzie do zapłodnienia, poziom hormonów spada i rozpoczyna się krwawienie.

12.Dni płodne

Dni, w których może nastąpić zapłodnienie. Komórka jajowa żyje zwykle 12-24 godzin po owulacji, a plemniki mogą przeżyć w drogach rodnych kobiety 5-7 dni. Płodność to zdolność organizmu do rozrodu.

13.Produkcja plemników

Rozpoczyna się w okresie dojrzewania i trwa przez większość życia. Tworzenie plemników w jądrach trwa około 70 dni. Ich ilość i jakość mogą obniżyć m.in. używki, stres i przegrzewanie jąder.

14.Zapłodnienie

Połączenie komórki jajowej i plemnika, w wyniku którego powstaje zygota. Do komórki jajowej dociera wiele plemników, ale do jej wnętrza wnika tylko jeden.

15.Zygota

Pierwsza komórka nowego organizmu. Zawiera materiał genetyczny od obojga rodziców: matki (z komórki jajowej) i ojca (z plemnika).

16.Rozwój przedurodzeniowy

Rozwój dziecka przed narodzinami. Dzieli się na trzy główne etapy: okres zygoty, okres zarodkowy i okres płodowy.

17.Okres zygoty

Trwa od 1. do 4. dnia. Zygota wędruje jajowodem w stronę macicy i bardzo szybko się dzieli, tak że powstaje wielokomórkowa kula.

18.Zarodek

Wielokomórkowa kula od momentu zagnieżdżenia się w błonie śluzowej macicy. W okresie zarodkowym (2-8. tydzień) powstają zawiązki najważniejszych narządów: serca, mózgu, kręgosłupa, a także rąk i nóg.

19.Płód

Nazwa rozwijającego się organizmu od 9. tygodnia do porodu, gdy wszystkie najważniejsze narządy są już uformowane. Intensywnie rośnie i się rozwija. Okres płodowy trwa około 30 tygodni.

20.Płód od 13. do 27. tygodnia

Osiąga wagę około 1 kg, a matka zaczyna czuć jego ruchy. Rozwijają się jego zmysły: reaguje na światło i zaczyna słyszeć dźwięki z zewnątrz. Na palcach pojawiają się linie papilarne, a na głowie rosną włosy.

21.Płód od 28. tygodnia do porodu

Przybiera na wadze i gromadzi pod skórą tkankę tłuszczową, by utrzymać ciepło po urodzeniu. Dojrzewają jego płuca. Ćwiczy, połykając płyn owodniowy i wykonując ruchy klatką piersiową. Pod koniec ciąży zwykle ustawia się głową w dół.

22.Czas trwania ciąży

Ciąża u ludzi trwa ok. 40 tygodni. Serce przyszłego dziecka zaczyna bić ok. 3 tygodnie po zapłodnieniu.

23.Łożysko

Narząd, który tworzy się w ścianie macicy po zagnieżdżeniu się zarodka. Odżywia rozwijające się dziecko, umożliwia mu oddychanie i wydalanie oraz chroni je przed patogenami.

24.Pępowina

Elastyczny przewód, który łączy dziecko z łożyskiem. Biegną w nim naczynia krwionośne: żyła i tętnice pępowinowe.

25.Alkohol w ciąży

Z łatwością przenika przez łożysko do krwiobiegu dziecka i osiąga tam takie samo stężenie jak we krwi matki. Największe szkody powoduje w mózgu. Nie istnieje bezpieczna dawka alkoholu w ciąży.

26.Płodowy zespół alkoholowy (FAS)

Nieodwracalne szkody u dziecka spowodowane alkoholem w ciąży. Obejmują problemy fizyczne (np. zmiany w wyglądzie twarzy, niższy wzrost i waga, wady serca) oraz psychiczne i umysłowe (np. z pamięcią, koncentracją i nauką).

27.Palenie tytoniu w ciąży

Palenie czynne lub bierne wywołuje u płodu stan ciągłego niedotlenienia. Nikotyna obkurcza naczynia krwionośne w łożysku, a tlenek węgla blokuje działanie hemoglobiny. Skutki to m.in. niska masa urodzeniowa, przedwczesny poród i większe ryzyko wad wrodzonych.

28.Choroby przenoszone drogą płciową

Choroby, które mogą się przenosić podczas kontaktów seksualnych, np. chlamydioza, rzeżączka, kiła i AIDS. Nieleczone prowadzą do poważnych problemów zdrowotnych, w tym niepłodności.

29.Chlamydioza

Choroba bakteryjna, która może powodować problemy z płodnością. Wiele zakażeń przebiega bezobjawowo, zwłaszcza u kobiet, co utrudnia diagnozę. Leczy się ją antybiotykami.

30.Rzeżączka

Choroba bakteryjna, która nieleczona prowadzi do poważnych powikłań, np. ciąży pozamacicznej, i rozprzestrzenia się na cały organizm. U kobiet często przebiega bezobjawowo. Leczy się ją antybiotykami.

31.Kiła

Przewlekła choroba bakteryjna, której objawy zmieniają się w kolejnych stadiach. Bezbolesne owrzodzenie znika samoistnie po kilku tygodniach, ale nie oznacza to wyleczenia. Później choroba może uszkodzić serce i mózg. Leczy się ją antybiotykiem, głównie penicyliną.

32.Upławy

Nieprawidłowa wydzielina z pochwy, która różni się od naturalnego śluzu kolorem, konsystencją lub zapachem. Towarzyszy infekcjom bakteryjnym, grzybiczym i stanom zapalnym.

33.Zasady profilaktyki chorób przenoszonych drogą płciową

Podstawowe zabezpieczenia to stosowanie prezerwatyw i unikanie przypadkowych kontaktów seksualnych. Ważne są też regularne badania kontrolne, higiena i zdrowy styl życia. Szczepionki przeciwko chlamydiozie, rzeżączce i kile nie są jak dotąd powszechnie dostępne.

34.Nowotwory narządów rozrodczych

Powstają, gdy komórki tracą zdolność do prawidłowego funkcjonowania i zaczynają się w niekontrolowany sposób namnażać. Najczęściej dotyczą piersi, szyjki macicy i prostaty. Wczesne wykrycie jest szansą na skuteczne leczenie.

35.Samobadanie piersi

Sposób, w jaki kobieta sama sprawdza, czy w piersiach nie pojawiły się zmiany lub guzki. Warto je wykonywać raz w miesiącu, by wcześnie zauważyć zmiany i zwiększyć szansę na skuteczne leczenie.

36.Mammografia

Badanie piersi, które pozwala wykryć zmiany na wczesnym etapie rozwoju nowotworu. Wykonuje się je po 40. roku życia.

37.Cytologia i szczepienie przeciwko HPV

Działania ważne w profilaktyce raka szyjki macicy. Cytologia pozwala wykryć zmiany w komórkach szyjki macicy na wczesnym, w pełni uleczalnym etapie. HPV to wirus brodawczaka ludzkiego.

38.Badania w profilaktyce raka prostaty

Badanie urologiczne po 50. roku życia, badanie krwi na poziom PSA i rezonans magnetyczny prostaty.