Biologia
Układ hormonalny i budowa układu rozrodczego - To nasz świat. Biologia 7
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje budowę układu hormonalnego, gruczoły dokrewne i ich hormony, przeciwstawne działanie insuliny i glukagonu oraz cukrzycę. Poznasz też funkcje układu rozrodczego, nazwy i zadania narządów męskiego i żeńskiego układu rozrodczego oraz zasady dbania o jego zdrowie.
Zestaw do podręcznika
Dział VI, cz. 1. Układ hormonalny i układ rozrodczy: gruczoły dokrewne i hormony, budowa i funkcje układu rozrodczego
To nasz świat. Biologia 7. Podręcznik. Edycja 2026 (GWO) - wszystkie rozdziałyPodcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
48 pytań w 5 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Gruczoły dokrewne i hormony
Etap 1 · 5 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Funkcje wybranych hormonów
Etap 2 · 8 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Insulina, glukagon i cukrzyca
Etap 3 · 8 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Funkcje i męski układ rozrodczy
Etap 4 · 10 fiszek · 10 pytań
Etap 5: Żeński układ rozrodczy i higiena
Etap 5 · 8 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Żeński układ rozrodczyKlasa 7
Otwórz kartę pracyBudowa i rola układu hormonalnego - sprawdzianKlasa 7
Otwórz kartę pracyFunkcjonowanie żeńskiego układu rozrodczegoKlasa 7
Otwórz kartę pracy1.Układ hormonalny
Inaczej układ dokrewny. Kontroluje pracę narządów wewnętrznych i steruje wieloma procesami zachodzącymi w organizmie. Jest zbudowany z gruczołów dokrewnych.
2.Gruczoły dokrewne
Narządy, które produkują hormony i wydzielają je bezpośrednio do krwi. Każdy z nich jest opleciony gęstą siecią naczyń krwionośnych. Należą do nich: przysadka mózgowa, tarczyca, nadnercza, trzustka, jajniki i jądra.
3.Położenie gruczołów dokrewnych
Są rozmieszczone w różnych częściach organizmu. Przysadka mózgowa leży w głowie, tarczyca w szyi, a nadnercza i trzustka w tułowiu.
4.Hormony
Związki chemiczne wytwarzane w gruczołach dokrewnych. Wraz z krwią docierają do konkretnych narządów i komórek. Sterują pracą narządów i przebiegiem procesów fizjologicznych.
5.Główne zadanie hormonów
Regulacja i utrzymanie równowagi wewnętrznej organizmu mimo ciągłych zmian warunków na zewnątrz i wewnątrz ciała. Hormony są wydzielane przez cały czas, a w razie potrzeby zmienia się tylko ich stężenie.
6.Przysadka mózgowa
Gruczoł dokrewny, który kieruje pracą pozostałych gruczołów i produkuje m.in. hormon wzrostu.
7.Hormon wzrostu
Hormon produkowany przez przysadkę mózgową. Odpowiada m.in. za wzrost, zwiększenie masy ciała i przemianę materii.
8.Tyroksyna
Hormon produkowany przez tarczycę. Odpowiada m.in. za tempo spalania kalorii i wykorzystania energii oraz za utrzymanie prawidłowego tętna, ciśnienia krwi i temperatury ciała.
9.Nadnercza
Gruczoły dokrewne, które produkują m.in. kortyzol, adrenalinę i testosteron. Adrenalinę wydzielają w odpowiedzi na stres i zagrożenie.
10.Adrenalina
Hormon, który uruchamia natychmiastową reakcję na zagrożenie życia: wzrost tętna i ciśnienia krwi oraz rozszerzenie źrenic.
11.Hormony płciowe
Hormony produkowane w jajnikach (estrogeny, progesteron) i w jądrach (testosteron). Odpowiadają za proces dojrzewania i działanie układu rozrodczego. Oba typy występują u każdej płci, ale w różnych stężeniach.
12.Testosteron
Męski hormon płciowy produkowany przede wszystkim przez jądra. Odpowiada m.in. za rozwój i działanie układu rozrodczego mężczyzn, męską sylwetkę, owłosienie, masę mięśniową i kostną, mutację oraz nastrój.
13.Estrogeny i progesteron
Żeńskie hormony płciowe produkowane przez jajniki. Odpowiadają m.in. za rozwój i działanie układu rozrodczego kobiet, kobiecą sylwetkę, nastrój, cykl miesiączkowy i utrzymanie ciąży.
14.Dlaczego trzeba regulować poziom glukozy?
Rozkład glukozy w procesie oddychania komórkowego zachodzi bez przerwy. Dlatego ilość glukozy dostarczanej do komórek wraz z krwią powinna być względnie stała.
15.Insulina
Hormon produkowany przez trzustkę, który obniża poziom glukozy we krwi. Wydziela się, gdy poziom glukozy wzrasta, np. po posiłku. Glukoza trafia wtedy z krwi do komórek, a jej nadmiar jest magazynowany w postaci glikogenu.
16.Glukagon
Hormon produkowany przez trzustkę, który podwyższa poziom glukozy we krwi. Wydziela się, gdy poziom glukozy się obniża, np. po wysiłku. Glukoza zmagazynowana w wątrobie jest wtedy uwalniana do krwi.
17.Działanie antagonistyczne
Działanie przeciwstawne. Tak działają insulina i glukagon: insulina obniża poziom glukozy we krwi, a glukagon go podwyższa. Dzięki temu poziom glukozy pozostaje w równowadze.
18.Cukrzyca
Przewlekła choroba związana z nieprawidłowym wydzielaniem insuliny lub zaburzonym jej działaniem. Glukoza zostaje we krwi i nie trafia do komórek. Główny objaw to stale za wysoki poziom glukozy we krwi.
19.Cukrzyca typu 1
Postać cukrzycy, w której organizm nie produkuje insuliny. Jest nieuleczalna. Wymaga dożywotniego przyjmowania insuliny, dzięki czemu pacjenci mogą prowadzić normalne życie.
20.Cukrzyca typu 2
Postać cukrzycy, w której organizm produkuje za mało insuliny, a komórki są insulinooporne, czyli nie reagują na jej działanie. Można ją kontrolować zmianą stylu życia (dieta, aktywność fizyczna, redukcja masy ciała) i lekami.
21.Glukometr
Urządzenie do pomiaru poziomu glukozy w kropli krwi pobranej z palca. U zdrowego człowieka poziom ten wynosi około 70-100 mg/decylitr (pomiar rano przed posiłkiem). Poziom glukozy można też stale monitorować sensorem pod skórą.
22.Funkcje układu rozrodczego
Wytwarzanie komórek rozrodczych, produkcja hormonów płciowych oraz umożliwienie zapłodnienia i rozwoju nowego organizmu. Rozmnażanie zapewnia ciągłość pokoleń i przetrwanie gatunku.
23.Gamety
Komórki rozrodcze niezbędne do powstania nowego organizmu. Męskie to plemniki, a żeńskie to komórki jajowe.
24.Męski układ rozrodczy
Składa się z narządów wewnętrznych (jądra, najądrza, nasieniowody, gruczoł krokowy, pęcherzyki nasienne) i zewnętrznych (penis, moszna). Jego zadaniem jest produkcja testosteronu i nasienia zawierającego plemniki.
25.Jądro
Narząd, w którym powstają plemniki i testosteron. Należy do układu rozrodczego i hormonalnego.
26.Moszna
Worek skórny otaczający jądra. Pozwala utrzymać w nich temperaturę nieco niższą niż w reszcie ciała.
27.Najądrze
Miejsce, w którym plemniki dojrzewają i są przechowywane.
28.Nasieniowód
Przewód, którym plemniki przemieszczają się z najądrza na zewnątrz organizmu.
29.Gruczoł krokowy i pęcherzyki nasienne
Narządy, które produkują płyn wchodzący w skład nasienia. Gruczoł krokowy nazywa się inaczej prostatą.
30.Cewka moczowa
Przewód, przez który mocz jest wyprowadzany na zewnątrz ciała. U mężczyzn jest końcowym odcinkiem układu rozrodczego i moczowego.
31.Penis
Narząd zewnętrzny należący do układu rozrodczego i moczowego mężczyzn. Odpowiada za oddawanie moczu oraz wprowadzenie plemników do narządów rozrodczych kobiety.
32.Żeński układ rozrodczy
Wytwarza komórki jajowe oraz zapewnia warunki do zapłodnienia i rozwoju nowego organizmu. Narządy wewnętrzne to jajniki, jajowody, macica i pochwa, a narząd zewnętrzny to srom.
33.Jajnik
Narząd układu rozrodczego i hormonalnego kobiet. Produkuje komórki jajowe i hormony płciowe.
34.Jajowód
Przewód, którym komórka jajowa przemieszcza się do macicy. Zwykle tu dochodzi do zapłodnienia.
35.Macica
Narząd o grubych mięśniowych ścianach, wyściełany błoną śluzową (endometrium). Błona ta co miesiąc przygotowuje się na przyjęcie zarodka.
36.Szyjka macicy
Przewód, przez który plemniki dostają się do macicy. Jest też drogą, którą rodzi się dziecko.
37.Pochwa
Elastyczny umięśniony kanał, przez który jest odprowadzana krew menstruacyjna, a podczas porodu dziecko wydostaje się na zewnątrz.
38.Budowa komórki jajowej i plemnika
Komórka jajowa to największa komórka w ciele człowieka. Ma wieniec promienisty, cytoplazmę z zapasem substancji odżywczych i jądro z materiałem genetycznym. Plemnik to jedna z najmniejszych komórek. Ma główkę z materiałem genetycznym i witkę, czyli narząd ruchu.
39.Dbanie o układ rozrodczy
Mycie miejsc intymnych 1-2 razy dziennie i codzienna zmiana bielizny. Nadmierne używanie detergentów wypłukuje bakterie chroniące przed infekcjami. Ważne są też regularne badania i konsultacje z lekarzem: ginekologiem w wypadku kobiet, urologiem w wypadku mężczyzn.
Notatka
Jak działa układ hormonalny
Układ hormonalny, inaczej dokrewny, kontroluje pracę narządów wewnętrznych i steruje wieloma procesami w organizmie. Działa za pomocą hormonów, czyli związków chemicznych wytwarzanych w gruczołach dokrewnych. Gęsta sieć naczyń krwionośnych oplata każdy gruczoł, dlatego hormon przechodzi od razu do krwi.
Warunki na zewnątrz i wewnątrz ciała ciągle się zmieniają. Główne zadanie hormonów to utrzymanie równowagi wewnętrznej organizmu mimo tych zmian.
Ważne
Hormony nie pojawiają się we krwi dopiero wtedy, gdy są potrzebne. Są wydzielane przez cały czas, a w razie potrzeby zmienia się ich stężenie.
Gruczoły dokrewne i ich hormony
Gruczoły leżą w różnych częściach ciała: przysadka mózgowa w głowie, tarczyca w szyi, a nadnercza i trzustka w tułowiu. Przysadka mózgowa kieruje pracą pozostałych gruczołów.
| Gruczoł | Hormony | Za co odpowiadają m.in. |
|---|---|---|
| przysadka mózgowa | m.in. hormon wzrostu | wzrost, masa ciała, przemiana materii |
| tarczyca | m.in. tyroksyna | tempo wykorzystania energii, tętno, temperatura ciała |
| nadnercza | m.in. adrenalina, kortyzol, testosteron | adrenalina i kortyzol: reakcja na stres i zagrożenie |
| trzustka | insulina, glukagon | poziom glukozy we krwi |
| jajniki | estrogeny, progesteron | układ rozrodczy kobiet, cykl miesiączkowy, utrzymanie ciąży |
| jądra | testosteron | układ rozrodczy mężczyzn, owłosienie, masa mięśniowa |
Adrenalina uruchamia natychmiastową reakcję na zagrożenie, np. gdy atakuje nas agresywny pies: rosną tętno i ciśnienie krwi, a źrenice się rozszerzają.
Testosteron to męski hormon płciowy, wytwarzany przede wszystkim w jądrach. Estrogeny i progesteron to hormony żeńskie. Oba typy występują jednak u każdej płci, tylko w różnych stężeniach. Odpowiadają też za proces dojrzewania.
Insulina i glukagon
Komórki rozkładają glukozę w procesie oddychania komórkowego bez przerwy. Dlatego krew powinna im dostarczać względnie stałą ilość glukozy. Pilnują tego dwa hormony trzustki, które działają antagonistycznie, czyli przeciwstawnie.
| Hormon | Kiedy się wydziela | Jak zmienia poziom glukozy | Co dzieje się z glukozą |
|---|---|---|---|
| insulina | gdy glukozy we krwi przybywa | obniża | trafia z krwi do komórek, nadmiar jest magazynowany |
| glukagon | gdy glukozy we krwi ubywa | podwyższa | jest uwalniana z zapasów do krwi |
Przykład
Po obfitej kolacji glukozy we krwi przybywa, więc trzustka wydziela insulinę. Po długim treningu pływackim glukozy ubywa, więc trzustka wydziela glukagon.
Ważne
Nie myl podobnych nazw. Glukagon jest hormonem trzustki. Glikogen nie jest hormonem: to postać, w której organizm magazynuje nadmiar glukozy w wątrobie i mięśniach.
Cukrzyca
Cukrzyca to przewlekła choroba, w której insulina jest wydzielana nieprawidłowo albo jej działanie jest zaburzone. Główny objaw to stale za wysoki poziom glukozy we krwi.
- Cukrzyca typu 1 jest nieuleczalna. Chory przyjmuje insulinę dożywotnio i dzięki temu może normalnie żyć.
- W cukrzycy typu 2 insuliny jest za mało, a komórki są insulinooporne, czyli nie reagują na insulinę. Chorobę można kontrolować, a nawet cofnąć jej objawy. Pomagają odpowiednia dieta, aktywność fizyczna, redukcja masy ciała i leki zalecone przez lekarza.
Chorzy są pod stałą opieką lekarza i często kontrolują poziom glukozy. Mierzą go glukometrem w kropli krwi z palca albo sensorem pod skórą. U zdrowego człowieka rano przed posiłkiem jest to około 70-100 mg/decylitr. Inny wynik może wskazywać na problem, ale rozpoznanie stawia lekarz.
Zadania układu rozrodczego i gamety
Potomstwo zapewnia ciągłość pokoleń i przetrwanie gatunku. Za wydawanie go na świat odpowiada układ rozrodczy. Role kobiety i mężczyzny są w tym procesie inne, dlatego ich układy rozrodcze znacznie różnią się budową.
- u obu płci: wytwarzanie komórek rozrodczych, produkcja hormonów płciowych, umożliwienie zapłodnienia;
- u mężczyzny: przechowywanie plemników i wprowadzanie ich do układu rozrodczego kobiety;
- u kobiety: zapewnienie warunków do rozwoju płodu i wydanie na świat nowego organizmu.
Gamety to komórki rozrodcze: u mężczyzny plemniki, a u kobiety komórki jajowe. Budowa każdej z tych komórek wiąże się z jej zadaniem.
- Komórka jajowa jest największą komórką w ciele człowieka. Ma wieniec promienisty, który ją chroni i wpuszcza do środka tylko jednego plemnika. Jej cytoplazma jest magazynem substancji odżywczych, a jądro zawiera materiał genetyczny.
- Plemnik to jedna z najmniejszych komórek. Materiał genetyczny ma w główce, a witka jest jego narządem ruchu.
Męski układ rozrodczy
Narządy wewnętrzne to jądra, najądrza, nasieniowody, gruczoł krokowy (prostata) i pęcherzyki nasienne. Narządy zewnętrzne to penis i moszna.
Plemniki przechodzą kolejno przez cztery odcinki układu.
Jądro i najądrze to dwa różne narządy: w pierwszym plemniki powstają, a w drugim dojrzewają i są przechowywane. Moszna to worek skórny wokół jąder. Dzięki niej temperatura w jądrach jest nieco niższa niż w reszcie ciała.
Nasienie zawiera plemniki oraz płyn wytwarzany przez gruczoł krokowy i pęcherzyki nasienne.
Niektóre narządy należą do dwóch układów. Jądro działa też w układzie hormonalnym, bo wytwarza testosteron. Cewka moczowa i penis należą do układu rozrodczego i moczowego.
Ważne
Jądro jako narząd to coś innego niż jądro komórki, w którym znajduje się materiał genetyczny.
Żeński układ rozrodczy
Narządy wewnętrzne to jajniki, jajowody, macica i pochwa. Narządem zewnętrznym jest srom, który składa się ze wzgórka łonowego, warg sromowych mniejszych i większych oraz łechtaczki.
Komórka jajowa przemieszcza się z jajnika przez jajowód do macicy.
Macica ma grube mięśniowe ściany. Wyściela ją błona śluzowa zwana endometrium, która co miesiąc przygotowuje się na przyjęcie zarodka.
Przez szyjkę macicy plemniki przechodzą do wnętrza macicy. Pochwa to elastyczny umięśniony kanał, którym odpływa krew menstruacyjna. Podczas porodu dziecko przechodzi przez szyjkę macicy, a potem przez pochwę.
Jajnik, tak jak jądro, należy do dwóch układów: rozrodczego i hormonalnego.
Dbanie o układ rozrodczy
Podstawą jest higiena intymna, czyli mycie miejsc intymnych 1-2 razy dziennie, najlepiej pod prysznicem. Nie trzeba myć się po każdym skorzystaniu z toalety. Nadmierne używanie detergentów szkodzi, bo wypłukuje bakterie, które chronią przed infekcjami.
Dobre nawyki to także:
- codzienna zmiana bielizny;
- zmiana mokrego kostiumu kąpielowego na suchą bieliznę;
- unikanie przegrzewania jąder, do którego może prowadzić trzymanie laptopa na kolanach.
Ważne są też regularne badania profilaktyczne i konsultacje z lekarzem: ginekologiem w wypadku kobiet, urologiem w wypadku mężczyzn. Gdy coś cię niepokoi, porozmawiaj z rodzicem lub opiekunem i idź do lekarza.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Skład chemiczny organizmów i biologiczne znaczenie wody40 fiszek uczy się 7
Poznajemy biologię: metoda naukowa i mikroskop40 fiszek uczy się 4
Aparat ruchu - budowa, działanie i zdrowie40 fiszek uczy się 3
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek uczy się 8
Układ ruchu - szkielet, mięśnie i skutki dopingu28 fiszek uczy się 5
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek uczy się 4