Narządy zmysłów: oko, ucho, dotyk, smak i węch - To nasz świat. Biologia 7

1.Bodziec

Czynnik zewnętrzny lub wewnętrzny, który wpływa na organizm i wywołuje jego reakcję.

2.Receptory

Wyspecjalizowane komórki, które odbierają bodźce z otoczenia lub z wnętrza organizmu i przekształcają je na impulsy nerwowe. Znajdują się w narządach zmysłów.

3.Narządy zmysłów

Oczy, uszy, nos, język i skóra. Odbierają informacje ze świata zewnętrznego, przekształcają je w impulsy nerwowe i przesyłają do mózgu. Mózg je odczytuje i interpretuje, więc wrażenia zmysłowe powstają w mózgu. Zmysły ostrzegają przed niebezpieczeństwem i pomagają znaleźć pożywienie czy schronienie.

4.Rogówka

Przezroczysta zewnętrzna błona oka. Przepuszcza światło i chroni wnętrze oka.

5.Źrenica

Otwór na środku tęczówki, przez który światło odbite od obiektów wpada do oka.

6.Tęczówka

Barwna część oka w kształcie pierścienia, zbudowana z mięśni regulujących wielkość źrenicy. Reguluje ilość światła wpadającą do wnętrza oka.

7.Naczyniówka

Warstwa naczyń krwionośnych w oku. Dostarcza tlen i substancje odżywcze.

8.Soczewka

Przezroczysta, wypukła i elastyczna struktura oka. Załamuje światło, by skupić je na siatkówce. Zmienia kształt, co umożliwia ostre widzenie z różnych odległości.

9.Ciało szkliste

Przezroczysta galaretowata substancja wewnątrz gałki ocznej. Nadaje jej kulisty kształt.

10.Siatkówka

Wewnętrzna światłoczuła błona oka z dwoma rodzajami receptorów: czopkami i pręcikami. Receptory przetwarzają informacje o barwie i natężeniu światła na impulsy nerwowe.

11.Plamka żółta

Największe skupisko receptorów na siatkówce. Odpowiada za ostre widzenie.

12.Plamka ślepa

Punkt na siatkówce bez receptorów, w którym zaczyna się nerw wzrokowy.

13.Droga światła w oku

Oko działa podobnie jak aparat fotograficzny. Światło odbite od obiektu przechodzi przez rogówkę, źrenicę i soczewkę, a potem pada na siatkówkę. Receptory siatkówki wytwarzają impulsy nerwowe, które nerw wzrokowy przesyła do mózgu.

14.Obraz na siatkówce

Jest pomniejszony i odwrócony. Mózg interpretuje impulsy nerwowe i odwraca obraz, dlatego widzimy obiekt we właściwej pozycji.

15.Ochrona oka

Powieki chronią przed urazami, zanieczyszczeniami i światłem oraz rozprowadzają łzy. Brwi i rzęsy zatrzymują kurz, pył i pot. Łzy z gruczołów łzowych nawilżają i oczyszczają powierzchnię oka.

16.Higiena oczu

Nie pocieraj oczu, dbaj o równomierne oświetlenie, rób regularne przerwy przed ekranem, mrugaj i chroń oczy przed słońcem. Gdy nie widzisz wyraźnie, idź do okulisty. Kontrolne badanie wzroku pozwala wykryć wady widzenia na wczesnym etapie.

17.Krótkowzroczność

Wada wzroku: wyraźnie widać tylko z bliska, a obiekty oddalone są niewyraźne. Światło nie skupia się na siatkówce: obraz tworzy się przed nią, bo gałka oczna jest zbyt wydłużona lub soczewka zbyt wypukła. Wada może być wrodzona lub nabyta. Stosuje się soczewki wklęsłe, rozpraszające, oznaczone znakiem „-”.

18.Dalekowzroczność

Wada wzroku: wyraźnie widać z daleka, a obiekty oglądane z bliska są niewyraźne. Światło nie skupia się na siatkówce: obraz tworzy się za nią, m.in. z powodu zbyt płaskiej soczewki lub zbyt krótkiej gałki ocznej. Stosuje się soczewki wypukłe, skupiające, oznaczone znakiem „+”.

19.Ucho

Narząd słuchu i równowagi. Składa się z trzech części: ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego.

20.Dźwięk

Fala mechaniczna rozchodząca się w ośrodku (np. powietrzu), wywołana drganiami źródła dźwięku.

21.Małżowina uszna

Element ucha zewnętrznego. Zbiera dźwięki z otoczenia i kieruje je do przewodu słuchowego.

22.Błona bębenkowa

Element ucha środkowego. Drga, gdy dociera do niej dźwięk, i przekazuje drgania dalej.

23.Kosteczki słuchowe

Element ucha środkowego. Przekazują drgania do ucha wewnętrznego.

24.Ślimak

Element ucha wewnętrznego. Zawiera receptory, które zmieniają drgania w impulsy nerwowe przesyłane do mózgu.

25.Trąbka słuchowa

Przewód łączący ucho z gardłem. Wyrównuje ciśnienie po obu stronach błony bębenkowej.

26.Droga dźwięku przez ucho

Małżowina uszna kieruje fale dźwiękowe do przewodu słuchowego, a fala wprawia w drgania błonę bębenkową. Drgania przechodzą na kosteczki słuchowe, a potem na płyn w ślimaku. Komórki słuchowe zamieniają je na impulsy, które nerw słuchowy przesyła do mózgu.

27.Hałas

Każdy nieprzyjemny lub dokuczliwy dźwięk, który wpływa negatywnie na samopoczucie.

28.Głośność

Natężenie dźwięku mierzone w decybelach (dB). Szkodliwy poziom hałasu zaczyna się od 85 decybeli.

29.Skutki długotrwałego hałasu

Czasowe pogorszenie słuchu, uczucie zatkanych uszu, szumy uszne, a nawet niedosłuch. Także stres, bóle głowy, kłopoty z koncentracją i snem oraz z układami krążenia i pokarmowym. Hałas może nieodwracalnie uszkodzić komórki słuchowe w ślimaku.

30.Jak dbać o słuch?

Nie słuchaj muzyki zbyt głośno, zwłaszcza przez słuchawki. Używaj maksymalnie 60% głośności słuchawek. Unikaj miejsc z dużym hałasem, używaj ochraniaczy na uszy, dbaj o higienę uszu i słuchawek. Z każdą infekcją ucha idź do lekarza.

31.Zmysł równowagi

Zapewnia stabilną postawę ciała, koordynację ruchów i orientację przestrzenną. Jego narządem są kanały półkoliste w uchu wewnętrznym. Gdy wzrok i zmysł równowagi dają sprzeczne informacje, pojawiają się objawy choroby lokomocyjnej.

32.Kanały półkoliste

Element ucha wewnętrznego wypełniony płynem, który przemieszcza się wskutek ruchów głowy. Receptory przesyłają informacje o tym ruchu do mózgu, a on je interpretuje.

33.Zmysł dotyku

Pierwszy zmysł, który rozwija się u człowieka. Służy do poznawania otoczenia oraz budowania poczucia bezpieczeństwa, zaufania i więzi z ludźmi. Pomaga zachować zdrowie psychiczne i łagodzi stres.

34.Receptory dotyku

Znajdują się w skórze, która jest narządem dotyku. Odbierają informacje o nacisku, ruchu, teksturze, kształcie, uszkodzeniu (bólu) i temperaturze. Każdy rodzaj bodźca odbiera odpowiedni receptor. Najwięcej ich jest na ustach, języku, opuszkach palców i podeszwach stóp.

35.Zmysł smaku

Pozwala rozróżniać potrawy i rozpoznawać, co jest jadalne, a co może być niebezpieczne. W przyrodzie gorzki smak zazwyczaj oznacza substancję trującą.

36.Podstawowe smaki

Pięć smaków: słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami, czyli smak „mięsny” (np. rosołu czy sera).

37.Kubki smakowe

Narząd smaku: skupiska komórek smakowych, czyli receptorów smaku. Leżą w brodawkach smakowych na całym języku, a także na podniebieniu, w gardle i w górnej części przełyku. Związki chemiczne z jedzenia rozpuszczają się w ślinie i pobudzają te receptory.

38.Zmysł węchu

Umożliwia wykrywanie i rozpoznawanie substancji na podstawie zapachu. Ostrzega przed groźnymi substancjami, informuje o jakości pożywienia i przywołuje wspomnienia. Jego narządem jest nos.

39.Receptory węchowe

Znajdują się w górnej części jamy nosowej, w błonie śluzowej. Pobudzone przez związki zapachowe wytwarzają impuls nerwowy, który nerw węchowy przesyła do mózgu.

40.Smak potrawy

Wrażenie, które powstaje, gdy mózg łączy sygnały z języka i z nosa. Większość wrażeń smakowych odbieramy przy udziale zmysłu węchu. Cząsteczki zapachowe z jedzenia docierają do jamy nosowej, dlatego przy katarze i zatkanym nosie jedzenie wydaje się bez smaku.