Układ nerwowy: budowa, odruchy i higiena - To nasz świat. Biologia 7

1.Układ nerwowy

Zarządza działaniem całego organizmu: odbiera bodźce z otoczenia i z wnętrza ciała, analizuje je i wywołuje reakcje. Kieruje pracą układów narządów i koordynuje ich współpracę. Dzieli się na układ ośrodkowy i obwodowy.

2.Ośrodkowy układ nerwowy

Część układu nerwowego złożona z mózgowia i rdzenia kręgowego.

3.Obwodowy układ nerwowy

Część układu nerwowego zbudowana z nerwów czaszkowych i rdzeniowych. Przesyła informacje między układem ośrodkowym a resztą organizmu.

4.Mózgowie

Główny element ośrodkowego układu nerwowego. Odpowiada za myślenie, pamięć, emocje i mowę oraz kontroluje pracę narządów.

5.Rdzeń kręgowy

Element ośrodkowego układu nerwowego. Przekazuje informacje między mózgiem a resztą ciała oraz steruje odruchami.

6.Nerwy czaszkowe

Nerwy bezpośrednio połączone z mózgowiem. Unerwiają głowę i szyję.

7.Nerwy rdzeniowe

Nerwy wychodzące z rdzenia kręgowego. Unerwiają resztę ciała.

8.Neuron

Komórka nerwowa. Neurony są połączone w sieć i przesyłają informacje w postaci impulsów nerwowych. Pojedynczy neuron składa się z ciała komórki, dendrytów i aksonu.

9.Ciało komórki

Część neuronu, która zawiera jądro i zarządza pracą neuronu.

10.Dendryty

Krótkie wypustki neuronu. Odbierają sygnały od innych komórek i przesyłają je do ciała komórki.

11.Akson

Pojedyncza długa wypustka neuronu. Przesyła sygnały do kolejnych neuronów lub narządów.

12.Osłonka mielinowa

Element budowy neuronu, który przyspiesza przekazywanie impulsu.

13.Kierunek przepływu impulsu w neuronie

Dendryty odbierają sygnał i przesyłają go do ciała komórki. Od ciała komórki impuls biegnie wzdłuż aksonu do jego zakończeń.

14.Synapsa

Mikroskopijna szczelina między neuronami, przez którą impuls przechodzi z jednego neuronu na drugi. Neurony nie stykają się bezpośrednio. W synapsach chemicznych impuls przekazują substancje nazywane neuroprzekaźnikami.

15.Odruch

Reakcja organizmu na bodziec, która następuje, zanim zdążysz o tym pomyśleć, np. szybkie cofnięcie ręki od czegoś gorącego. Odruchy dzielimy na bezwarunkowe i warunkowe.

16.Odruch bezwarunkowy

Odruch wrodzony, automatyczny i dziedziczny, z natychmiastową reakcją. Przykłady: mruganie, kichanie, ssanie, odruch kolanowy, zwężanie i rozszerzanie się źrenic.

17.Odruch warunkowy

Odruch nabyty i wyuczony, którego trzeba się nauczyć w ciągu życia. Wymaga powtarzania. Przykłady: jazda na rowerze, pisanie, gra na instrumencie, reakcja na dzwonek.

18.Łuk odruchowy

Droga, jaką przebywa impuls nerwowy od zarejestrowania bodźca do wywołania reakcji. Receptor przekształca bodziec na impuls, który przez neuron czuciowy, ośrodek nerwowy i neuron ruchowy dociera do mięśnia. Czas pokonania tej drogi to czas reakcji.

19.Neuron czuciowy

Neuron w łuku odruchowym, który przesyła sygnał od receptora do rdzenia kręgowego.

20.Ośrodek nerwowy w łuku odruchowym

Przetwarza informację i wysyła polecenie do mięśnia. Przy cofnięciu ręki jest nim rdzeń kręgowy.

21.Neuron ruchowy

Neuron w łuku odruchowym, który przekazuje impuls do mięśnia. Mięsień wykonuje polecenie, np. cofa rękę.

22.Odruch kolanowy

Prosty odruch bezwarunkowy: po lekkim uderzeniu w więzadło pod rzepką mięsień reaguje automatycznie. Jest tak szybki, bo impuls nie przechodzi przez mózg. Reakcja zachodzi bezpośrednio w rdzeniu kręgowym.

23.Czynniki wpływające na układ nerwowy

Styl życia (np. stres, brak snu, nadmiar używek), substancje toksyczne (np. metale ciężkie), urazy mechaniczne (np. urazy czaszki lub rdzenia kręgowego), infekcje (np. zapalenie opon mózgowych) i choroby (np. guzy mózgu, stwardnienie rozsiane).

24.Jak dbać o układ nerwowy?

Prowadź zdrowy styl życia, unikaj używek, korzystaj z różnych sposobów radzenia sobie ze stresem i śpij odpowiednio długo. Mózg potrzebuje też zdrowej diety i czasu na regenerację.

25.Stres

Reakcja organizmu na wszystko, co zaburza homeostazę. Mobilizuje organizm do szybkiej reakcji w sytuacji zagrożenia. Mogą go wywołać zarówno negatywne, jak i pozytywne wydarzenia.

26.Skutki zbyt długiego stresu

Pogorszenie koncentracji i pamięci, uczucie ciągłego zmęczenia i problemy ze snem. Także osłabienie odporności, co zwiększa podatność na choroby.

27.Sposoby radzenia sobie ze stresem

Uprawianie sportu, głębokie oddychanie, czas na świeżym powietrzu, rozmowa z bliskimi i regularne zajmowanie się hobby.

28.Rola snu

W czasie snu mózg porządkuje informacje i wzmacnia pamięć, a komórki nerwowe odpoczywają. Organizm produkuje substancje potrzebne do regeneracji i ma czas na naprawę.

29.Skutki niedoboru snu

Zaburzenia koncentracji i pamięci, pogorszenie nastroju i zwiększenie stresu, osłabienie organizmu i spadek odporności.

30.Zasady dobrego snu

Zasypiaj i wstawaj codziennie o tej samej porze. Przed snem unikaj używek i niebieskiego światła ekranów. W sypialni zadbaj o ciszę, ciemność i temperaturę 18-20°C. Optymalna pora zasypiania dla nastolatków to czas między godziną 21 a 23.

31.Ile snu potrzebujemy?

Potrzeba snu zmienia się wraz z wiekiem: im młodszy człowiek, tym więcej snu. W okresach intensywnego rozwoju powinniśmy spać najdłużej. W wieku 6-13 lat to 9-11 godzin, a w wieku 14-18 lat 8-10 godzin.

32.Choroby neurologiczne

Choroby, w których z różnych powodów następuje uszkodzenie komórek nerwowych. Należą do nich m.in. stwardnienie rozsiane, choroba Alzheimera, epilepsja (padaczka), choroba Parkinsona i migrena.

33.Substancje psychoaktywne

Związki chemiczne, które wpływają na pracę mózgu, np. alkohol, nikotyna, kofeina, narkotyki, dopalacze, środki dopingujące i niektóre leki. Mogą powodować chwilowe pobudzenie, odprężenie lub zmianę świadomości.

34.Alkohol

Substancja psychoaktywna, która zaburza koncentrację i koordynację ruchową. Spowalnia reakcje, np. podczas kierowania pojazdem (także rowerem). Pogarsza pamięć i zdolność logicznego myślenia. Uzależnia.

35.Nikotyna

Substancja psychoaktywna, która pobudza, utrudnia dotlenienie mózgu i osłabia koncentrację. Uzależnia.

36.Kofeina

Substancja psychoaktywna, która pobudza, powoduje problemy ze snem, wywołuje ból głowy i uczucie niepokoju. Uzależnia: organizm domaga się jej coraz więcej.

37.Narkotyki, dopalacze i środki dopingujące

Zmieniają świadomość i zaburzają pracę mózgu. Mogą powodować halucynacje, agresję lub pogorszenie nastroju. Uzależniają i mogą zabić. Niektóre dopalacze mają nieznany skład, działają silniej niż narkotyki i uzależniają nawet po jednej dawce.

38.Dlaczego substancje psychoaktywne są groźne?

Uzależniają: organizm zaczyna ich potrzebować, aby normalnie funkcjonować. Uszkadzają mózg: neurony umierają i się nie regenerują. Zwiększają ryzyko wypadków. Mogą prowadzić do chorób i zaburzeń psychicznych, np. depresji, psychozy. U nastolatków mózg jest bardziej podatny na uzależnienia niż u dorosłych.

39.Jak chronić się przed używkami?

Mów „nie”, gdy ktoś proponuje używki. Unikaj sytuacji, w których możesz mieć z nimi kontakt. Szukaj wsparcia u bliskich i specjalistów.