Homeostaza, zdrowie, leki i pierwsza pomoc - To nasz świat. Biologia 7

1.Homeostaza

Zdolność organizmu do utrzymania stałych warunków wewnętrznych, niezależnie od zmian w otoczeniu. Polega na ciągłym dostosowywaniu się do zmieniających się warunków wewnętrznych i zewnętrznych. Jej utrzymanie jest głównym celem współpracy wszystkich układów narządów.

2.Stałe warunki wewnętrzne organizmu

Warunki potrzebne do procesów zachodzących w organizmie. Należą do nich m.in. temperatura około 36,6°C, ciśnienie krwi (u dorosłych 120/80 mmHg), stały poziom glukozy i tlenu we krwi oraz odpowiednie nawodnienie.

3.Mechanizmy homeostazy

Sposoby, którymi organizm utrzymuje stałe warunki wewnętrzne. Termoregulacja przywraca optymalną temperaturę ciała. Obrona przed patogenami zapobiega chorobom. Odpowiedni poziom glukozy we krwi zapewnia komórkom stały dopływ energii. Należą do nich też optymalne nawodnienie i naprawa uszkodzeń, np. przywrócenie ciągłości skóry.

4.Termoregulacja

Przywracanie optymalnej temperatury ciała. Współpracują przy niej receptory temperatury w skórze oraz układ nerwowy, krwionośny, wydalniczy i mięśniowy. Receptory wykrywają zmianę i przesyłają informację do mózgu, a mózg uruchamia naczynia krwionośne w skórze, gruczoły potowe i mięśnie.

5.Receptory zimna i receptory ciepła

Receptory temperatury, których sygnały uruchamiają termoregulację. Receptory zimna wykrywają spadek poniżej 36°C, a receptory ciepła - wzrost powyżej 37°C.

6.Reakcja organizmu na wyziębienie

Naczynia krwionośne w skórze zwężają się, co ogranicza utratę ciepła. Gruczoły potowe nie wydzielają potu, więc skóra nie ochładza się przez jego parowanie. Dreszcze, czyli mimowolne skurcze mięśni, wytwarzają energię do ogrzania ciała.

7.Reakcja organizmu na przegrzanie

Naczynia krwionośne w skórze rozszerzają się i oddają do otoczenia więcej ciepła. Gruczoły potowe wydzielają pot, który paruje i ochładza skórę.

8.Zawartość wody w organizmie

Woda wchodzi w skład każdej komórki i jest potrzebna do procesów zachodzących w organizmie, dlatego poziom nawodnienia musi być stały. Zawartość wody regulują przede wszystkim nerki, skóra i płuca.

9.Odwodnienie

Za niski poziom wody w organizmie. Może je spowodować długotrwałe pocenie się (np. podczas upału lub wysokiej gorączki), wymioty lub biegunka. Obniża ciśnienie krwi, a w skrajnych przypadkach prowadzi do omdlenia, a nawet utraty przytomności.

10.Obniżenie ciśnienia krwi przy odwodnieniu

Jeden ze skutków odwodnienia. Krew krąży wolniej, więc wolniej dostarcza do komórek tlen i glukozę. Niższe ciśnienie krwi jest też jednym z sygnałów do uruchomienia mechanizmu przywracania równowagi, np. wywołania uczucia pragnienia.

11.Przywracanie odpowiedniego nawodnienia

Mózg otrzymuje sygnał o za niskim ciśnieniu krwi i uruchamia przywracanie nawodnienia. W ośrodku pragnienia w mózgu powstaje uczucie pragnienia, więc sięgamy po wodę. Nerki zagęszczają mocz i rzadziej go wydalają.

12.Obserwowanie swojego organizmu

Regularne zwracanie uwagi na sygnały, które wysyła organizm. Pozwala go poznać, zauważyć niepokojące zmiany i nie przeoczyć objawów choroby. Nie służy szukaniu chorób ani zamartwianiu się.

13.Codzienne sygnały organizmu

Pragnienie to znak, że jest za mało wody. Głód to wołanie o dostarczenie paliwa. Ból po dotknięciu czegoś gorącego każe natychmiast cofnąć rękę.

14.Niepokojące zmiany w organizmie

Są nagłe, długotrwałe lub nieuzasadnione, np. coś wyraźnie się zmienia bez oczywistego powodu. Wątpliwości omów z zaufanym dorosłym i z lekarzem: to najlepszy sposób na wczesne wykrycie problemów i skuteczne leczenie. Większość zmian nie jest groźna, ale wymaga zbadania.

15.Zmiany na skórze

Nietypowe znamiona i pieprzyki oraz szybko zmieniający się wygląd znamion, które masz od dawna. Także długotrwała wysypka lub zmiany skórne, które się nie goją. Takie sygnały omów z zaufanym dorosłym i lekarzem.

16.Obserwacja znamion

Świadome oglądanie skóry, podczas którego przyglądamy się kształtowi, kolorowi, wielkości, wypukłości, symetrii i brzegom znamion. Pomaga zauważyć nowe znamię albo wyraźną zmianę starego, a ocenę takiej zmiany zostawiamy lekarzowi.

17.Przewlekłe zmęczenie i ból

Ból (np. głowy, brzucha), który nie wynika z urazu i nie mija przez dłuższy czas. Także uczucie głębokiego zmęczenia, które nie mija po solidnym odpoczynku. Takie sygnały omów z zaufanym dorosłym i lekarzem.

18.Zmiany wagi

Wyraźne i szybkie chudnięcie, choć dieta się nie zmieniła i nie było intensywnych treningów. Także niewyjaśniony wzrost masy ciała. Takie sygnały omów z zaufanym dorosłym i lekarzem.

19.Zmiany w funkcjonowaniu organizmu

Nagle zmieniony rytm wypróżnień (biegunki, zaparcia) oraz ból, krew lub nietypowa częstotliwość przy oddawaniu moczu. U kobiet także nietypowe zmiany cyklu miesiączkowego. Takie sygnały omów z zaufanym dorosłym i lekarzem.

20.Lekarz rodzinny

Lekarz podstawowej opieki zdrowotnej. To pierwsza osoba, do której należy się zgłosić w razie obaw o zdrowie.

21.Co zrobić, gdy coś zauważysz w swoim organizmie?

Porozmawiaj z zaufanym dorosłym i idź do lekarza: tylko lekarz i odpowiednie badania (np. krwi, moczu, USG) mogą potwierdzić lub wykluczyć problem. Nie panikuj, bo większość zmian nie jest groźna, ale wymaga zbadania. Nie diagnozuj się samodzielnie. Nie szukaj diagnozy w Internecie, bo to tylko nasila strach.

22.Droga do zdrowia

Obserwacja swojego ciała, a gdy coś cię niepokoi: rozmowa o obawach z dorosłym, wizyta u lekarza, diagnoza i leczenie pod kontrolą lekarza. Wczesne wykrycie choroby to klucz do wyleczenia i szybszego powrotu do zdrowia.

23.Lek (produkt leczniczy)

Leczy choroby lub łagodzi ich objawy (np. ból, gorączkę). Zawiera substancję czynną o działaniu leczniczym. Producent musi udowodnić to działanie w wieloletnich badaniach klinicznych, a rygorystyczne badania potwierdzają też bezpieczeństwo leku dla zdrowia. Lek jest zarejestrowany jako produkt leczniczy i zażywa się go zgodnie z zaleceniami lekarza.

24.Suplement diety

Uzupełnia niedobór składników (np. witamin), ma działanie odżywcze i nie leczy chorób. Zawiera składniki odżywcze i inne substancje bez działania leczniczego. Producent musi wykazać tylko bezpieczeństwo spożycia, a nie skuteczność. Suplement jest zarejestrowany jako produkt spożywczy.

25.Substancja czynna

Składnik leku o działaniu leczniczym, którego dawka jest dokładnie określona. Wiele leków o różnych nazwach handlowych zawiera tę samą substancję czynną (np. paracetamol lub ibuprofen), dlatego zażycie kilku naraz grozi przedawkowaniem.

26.Odróżnianie leku od suplementu diety

Wygląd, opakowanie, nazwa i reklamy są łudząco podobne, więc nie ułatwiają odróżnienia. Na opakowaniu szukaj napisów „lek”, „produkt leczniczy” lub „suplement diety” oraz numeru dopuszczenia do sprzedaży jako lek.

27.Hiperwitaminoza

Zatrucie witaminami spowodowane zbyt dużymi dawkami. Objawia się m.in. osłabieniem, bólem głowy, wymiotami, biegunką lub zaparciami.

28.Równoczesne przyjmowanie leków i suplementów

Może wywołać powikłania i zahamować działanie leku. Dlatego przed zakupem suplementu warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą o przyjmowanych lekach i potrzebie suplementacji.

29.Ulotka informacyjna

Ważna instrukcja leku. Masz obowiązek zapoznać się z nią przy każdym leku, nawet przepisanym przez lekarza. Zawsze sprawdzaj w niej skład, wskazania, przeciwwskazania, dawkowanie i możliwe skutki uboczne.

30.Wskazania

Informacja w ulotce o tym, na co jest dany lek. Nie bierze się np. leku na kaszel, gdy boli brzuch.

31.Przeciwwskazania

Informacja w ulotce o tym, kto nie może zażywać leku. Podaje warunki, które wykluczają stosowanie, np. alergie, inne choroby lub wiek.

32.Dawkowanie

Informacja w ulotce o tym, ile leku i jak często stosować. Dawki maksymalnej nie wolno przekraczać: więcej leku nie przyspieszy leczenia, a raczej spowoduje zatrucie.

33.Skutki uboczne

Niepożądane działania leku opisane w ulotce. Trzeba wiedzieć np., czy po zażyciu leku można prowadzić pojazd (także rower) i czy może wystąpić senność albo alergiczna wysypka. Skutki uboczne mają też suplementy diety.

34.Antybiotyk

Lek, który zwalcza tylko bakterie i leczy choroby bakteryjne. Nie działa na wirusy, więc nie pomoże w przypadku przeziębienia, grypy czy COVID-19, a może nawet zaszkodzić.

35.Przerwanie kuracji antybiotykiem

Nigdy nie przerywaj kuracji. Po paru dniach antybiotyk zwalcza tylko część bakterii, choć czujesz się już zdrowo. Pozostałe bakterie mają szansę uodpornić się na lek. Choroba wraca ze zdwojoną siłą, bo nowy szczep bakterii jest odporny na ten antybiotyk. Przyczyniasz się do tworzenia superbakterii, które są zagrożeniem dla ciebie i innych.

36.Numery alarmowe

Pod 112 lub 999 dzwonisz w sytuacji zagrożenia zdrowia i życia, by jak najszybciej wezwać pomoc medyczną. 112 to numer alarmowy, a 999 to pogotowie ratunkowe. W obu przypadkach połączysz się z dyspozytorem, który zada ci pytania i pokieruje dalszymi działaniami.

37.Rozmowa z dyspozytorem

Podaj informacje o zdarzeniu: miejsce i rodzaj wypadku, liczbę poszkodowanych i ich stan (przytomność, oddychanie, krwawienie) oraz zagrożenia (np. wybuch, pożar, wyciek substancji). Odpowiadaj na pytania i postępuj zgodnie z poleceniami. Nie rozłączaj się, bo to dyspozytor decyduje, kiedy zakończyć rozmowę. Zachowaj spokój i ułatw dojazd służbom, np. czekaj w widocznym miejscu.

38.Krwotok zewnętrzny

Wypływ dużych ilości krwi na zewnątrz ciała, gdy w wyniku urazu dojdzie do przerwania większego naczynia (np. tętnicy). Stanowi zagrożenie życia. Pierwsza pomoc polega na jak najszybszym zatrzymaniu wypływu krwi i wezwaniu pogotowia.

39.Tamowanie krwotoku z kończyny

Mocno uciskaj ranę przez grubą warstwę jałowego opatrunku (np. gazy) lub czystej tkaniny, aż do zatamowania krwawienia. Unieś zranioną kończynę powyżej poziomu serca, by zmniejszyć dopływ krwi do rany, jeśli nie spowoduje to dodatkowego bólu lub urazu. Gdy ucisk nie wystarcza, załóż opatrunek uciskowy, np. bandażem elastycznym. Gdy krwawienie nadal występuje, dokładaj kolejne warstwy opatrunku. Przy silnym krwawieniu wezwij pogotowie ratunkowe (tel. 999 lub 112). Używaj rękawiczek jednorazowych, a opaski uciskowej tylko w razie amputacji lub równie groźnej rany.