Układ odpornościowy: odporność, szczepienia, alergie - To nasz świat. Biologia 7

1.Odporność

Zdolność organizmu do rozpoznawania zagrożeń i ich zwalczania. Organizm buduje ją przez całe życie, a jest to możliwe dzięki współpracy wielu układów narządów. Podstawą działania systemu odporności jest odróżnianie obcych organizmów od własnych komórek.

2.System obronny organizmu

Tworzą go bariery fizyczne (np. skóra i błony śluzowe), wydzielane substancje (np. pot, łzy, ślina), białe krwinki w krwi i limfie oraz elementy układu limfatycznego.

3.Układ krążenia

Układ krwionośny i układ limfatyczny razem. Odpowiadają one za krążenie substancji w organizmie: w układzie krwionośnym krąży krew, a w układzie limfatycznym - limfa.

4.Limfa

Płyn ustrojowy, który krąży w układzie limfatycznym. Jej skład przypomina osocze krwi, ale jest w niej mniej białek. Zawiera wodę oraz limfocyty, czyli rodzaj białych krwinek walczących z infekcjami.

5.Układ limfatyczny

Tworzą go naczynia limfatyczne z węzłami chłonnymi oraz narządy limfatyczne: migdałki, grasica i śledziona. Jego główne zadania to wspieranie odporności i utrzymanie równowagi płynów w organizmie.

6.Węzły chłonne

Filtrują limfę i wytwarzają przeciwciała. Gdy chorujemy, mogą się powiększyć i można je wyczuć jako guzki na szyi, pod pachami lub w pachwinach. To znak, że system odporności działa.

7.Migdałki

Niszczą patogeny, wytwarzają przeciwciała i limfocyty.

8.Grasica

Narząd limfatyczny, który produkuje limfocyty.

9.Śledziona

Narząd limfatyczny, który magazynuje limfocyty.

10.Szpik kostny

Produkuje limfocyty, czyli białe krwinki walczące z infekcjami.

11.Test „brudnej ręki”

Doświadczenie z kromkami chleba dotykanymi rękami czystymi i brudnymi. Uczy roli skóry jako bariery ochronnej i znaczenia higieny w zapobieganiu infekcjom. Próbą kontrolną jest czysta kromka, którą w rękawiczkach wkłada się do woreczka.

12.Patogeny

Czynniki chorobotwórcze, czyli groźne dla zdrowia substancje i mikroorganizmy. Należą do nich m.in. bakterie, wirusy, pasożyty, grzyby i toksyny, a także skażenia chemiczne i obce białko.

13.Toksyny

Trucizny organiczne wytwarzane przez mikroorganizmy, rośliny, zwierzęta i grzyby.

14.Odporność wrodzona

System zabezpieczeń, który mamy od narodzin. Należą do niej bariery fizyczne (np. powłoki ciała), wydzieliny (np. ślina, kwas żołądkowy), makrofagi oraz takie mechanizmy, jak stan zapalny i gorączka.

15.Makrofagi

Rodzaj białych krwinek, które pochłaniają patogeny. Należą do odporności wrodzonej.

16.Jak organizm pozbywa się patogenów?

Gdy patogeny wnikną do organizmu mimo barier fizycznych, uruchamiają się mechanizmy, które pozwalają się ich pozbyć lub je zniszczyć, np. kichanie, kaszel, wymioty, stan zapalny i gorączka.

17.Odporność wrodzona a nabyta

Odporność wrodzona działa ogólnie, na wszystkie patogeny, i reaguje natychmiast. Odporność nabyta jest ukierunkowana na konkretny patogen. Wymaga czasu, ale przy ponownym kontakcie działa szybciej.

18.Odporność nabyta

Odporność, którą zyskuje się po przejściu choroby albo wskutek szczepienia. To indywidualny system obronny, który organizm buduje i udoskonala przez całe życie.

19.Rola limfocytów B

Rozpoznają i oznaczają patogen. Wytwarzają dobrane do niego przeciwciała, otaczają nimi patogen i zostawiają go do zniszczenia makrofagom.

20.Rola limfocytów T

Rozpoznają konkretny patogen po specyficznych białkach, a następnie go niszczą.

21.Przeciwciała

Wytwarzają je m.in. limfocyty B. Są dobrane do specyficznych białek na powierzchni patogenu, otaczają go i oznaczają. Dzięki nim organizm szybciej zwalcza patogen przy ponownym kontakcie.

22.Przebyte choroby

Naturalny sposób nabywania odporności. Niektóre choroby mają jednak ciężki przebieg, a nawet bywają śmiertelne, dlatego pierwszy kontakt z niektórymi patogenami lepiej wywołać szczepionką.

23.Szczepionki

Preparaty, które umożliwiają nabycie odporności na chorobę wywoływaną przez konkretny wirus lub bakterię. Zwykle zawierają osłabione drobnoustroje lub ich fragmenty.

24.Jak działa szczepionka?

Daje pierwszy, kontrolowany kontakt z patogenem. To jak trening: organizm uczy się rozpoznawać intruza, zapamiętuje go i wytwarza przeciwciała. Przy ponownym kontakcie jest już przygotowany.

25.Odporność zbiorowa

Ochrona, która powstaje, gdy większość osób w społeczeństwie jest zaszczepiona i odporna. Patogen się wtedy nie rozprzestrzenia, a ryzyko epidemii znacznie maleje. Chroni to też osoby, które z ważnych powodów nie mogą się zaszczepić.

26.Znaczenie szczepień

Pozwalają uniknąć choroby albo znacznie złagodzić jej przebieg. Zapewniają indywidualną ochronę i budują odporność zbiorową. Uwolniły ludzkość np. od ospy prawdziwej. Dzięki liście szczepień obowiązkowych w Polsce znacznie ograniczyliśmy m.in. polio, odrę i krztusiec.

27.Alergia

Nadwrażliwość układu odpornościowego na powszechnie występujące, niegroźne substancje. Organizm uznaje je za patogeny, reaguje zbyt silnie i uruchamia te same mechanizmy obronne co przy zwalczaniu patogenów.

28.Alergeny

Substancje wywołujące reakcje alergiczne, np. pyłki roślin, kurz, sierść zwierząt lub niektóre pokarmy.

29.Rodzaje alergii

Alergie wziewne (np. na pyłki, kurz, sierść), kontaktowe (np. na metale, kosmetyki, środki czystości), pokarmowe (np. na gluten, orzechy) i alergie na jad (np. os, pszczół, szerszeni).

30.Objawy alergii

Kichanie, łzawienie, katar sienny, swędzenie skóry i trudności z oddychaniem.

31.Wstrząs anafilaktyczny

Tak gwałtowna reakcja alergiczna, że bez natychmiastowej pomocy medycznej może skończyć się śmiercią. Objawy to opuchlizna, duszności, gwałtowny spadek ciśnienia krwi, a nawet utrata przytomności, zatrzymanie krążenia lub oddechu.

32.Co osłabia, a co wzmacnia odporność?

Osłabiają ją m.in. przewlekły stres, brak snu, używki, dieta uboga w witaminy, niektóre leki i infekcje. Wzmacniają ją zdrowy styl życia (ruch, redukcja stresu, zdrowa dieta, sen) i szczepionki.

33.HIV

Wirus niedoboru odporności. Uszkadza i niszczy białe krwinki, więc organizm nie może zwalczać patogenów.

34.AIDS

Choroba wywoływana przez wirus HIV, czyli zespół nabytego niedoboru odporności. Organizm staje się bezbronny wobec wszelkich chorób, nawet łagodnych infekcji.

35.Drogi zakażenia wirusem HIV

Można się zarazić przez kontakt z zakażoną krwią, kontakt seksualny z zakażoną osobą oraz z matki na dziecko, np. podczas porodu lub karmienia piersią. Nie można się zarazić przez dotyk, przytulenie, zwykłe kontakty ani wspólne pomieszczenia, naczynia i przybory. Wirus przenosi się tylko przez krew, spermę, wydzielinę z pochwy i mleko matki.

36.Przeszczep (transplantacja)

Zabieg chirurgiczny polegający na przeniesieniu tkanek lub narządów w obrębie jednego organizmu lub między różnymi organizmami. Dla osób ciężko chorych to często jedyna szansa na przeżycie.

37.Leki immunosupresyjne

Leki osłabiające działanie układu odpornościowego. Przyjmują je pacjenci po przeszczepie, bo organizm biorcy może uznać przeszczepiony narząd za obcy i go odrzucić. Pacjenci są przez to bardziej narażeni na infekcje.

38.Dawcy tkanek i narządów

Tkanki i narządy mogą być pobrane od dawcy żyjącego (np. szpik kostny, nerka) lub zmarłego (np. serce, płuca), jeśli nie wyraził za życia sprzeciwu.

39.Zgodność tkankowa

Na tyle podobna struktura białek, którymi oznaczone są komórki dawcy, że układ odpornościowy biorcy nie będzie ich zwalczać. Tak dopasowane osoby nazywa się potocznie genetycznymi bliźniętami.