Układ krwionośny: serce, krążenie, krew i grupy krwi - To nasz świat. Biologia 7

1.Układ krwionośny

Tworzą go serce i naczynia krwionośne. Serce rytmicznymi skurczami przedsionków i komór wprawia krew w ruch. Układ jest zamknięty: krew krąży wyłącznie wewnątrz naczyń i nie obmywa swobodnie narządów.

2.Tętnice

Naczynia, którymi krew płynie z serca. Gruba warstwa mięśni gładkich i elastyczne ścianki pozwalają im wytrzymać duży nacisk krwi.

3.Żyły

Naczynia, którymi krew płynie do serca. Mają cieńszą warstwę mięśni gładkich i zastawki. Krew płynie w nich wolniej i pod mniejszym ciśnieniem.

4.Naczynia włosowate

Cieniutkie naczynia krwionośne, które łączą tętnice z żyłami. Umożliwiają wymianę gazów i substancji między krwią a komórkami.

5.Czym różnią się tętnice od żył?

Tętnicami krew płynie z serca pod wysokim ciśnieniem, a ich ścianki są grube. Żyłami krew płynie do serca pod niskim ciśnieniem, a ich ścianki są cienkie. W żyłach są też zastawki.

6.Zastawki w żyłach

Zapobiegają cofaniu się krwi. Gdy krew naciska z dużą siłą, zastawki się otwierają. Gdy krew zaczyna się cofać, domyka je.

7.Budowa serca

Serce ma dwa przedsionki (prawy i lewy) oraz dwie komory (prawą i lewą). Są w nim także zastawki i przegroda serca.

8.Praca serca

Serce jest wielkości pięści i pracuje bez przerwy przez całe życie. Rytmiczne, naprzemienne skurcze przedsionków i komór sprawiają, że krew krąży w odpowiednim kierunku.

9.Tętno (puls)

Liczba skurczów serca w ciągu minuty. W spoczynku prawidłowa wartość to 60-90 skurczów na minutę. Mierzy się je, licząc przez 60 sekund impulsy wyczuwane na tętnicy na szyi lub nadgarstku.

10.Elektrokardiogram (EKG)

Pomiar aktywności serca za pomocą elektrod umieszczonych na skórze. Powstaje wykres, który pozwala wykryć nieprawidłowości pracy serca.

11.Obieg mały (płucny)

Krew z dwutlenkiem węgla płynie z prawej komory tętnicą płucną do naczyń włosowatych oplatających pęcherzyki płucne. Tam oddaje dwutlenek węgla i pobiera tlen, a potem żyłami płucnymi wraca do lewego przedsionka. Inna nazwa: krwiobieg mały.

12.Obieg duży

Krew bogata w tlen płynie z lewej komory przez aortę i mniejsze tętnice do naczyń włosowatych całego ciała. Tam oddaje tlen i pobiera dwutlenek węgla, a potem żyłami głównymi wraca do prawego przedsionka. Inna nazwa: krwiobieg duży.

13.Krew natlenowana i krew odtlenowana

Krew natlenowana jest bogata w tlen. Krew odtlenowana ma mało tlenu, a dużo dwutlenku węgla.

14.Tętnica płucna i żyły płucne

Tętnicą płucną płynie krew z dwutlenkiem węgla z prawej komory do płuc. Żyłami płucnymi płynie krew natleniona z płuc do lewego przedsionka. O nazwie decyduje kierunek przepływu: tętnica - z serca, żyła - do serca.

15.Funkcje układu krwionośnego

Transport substancji (np. tlenu, składników odżywczych i dwutlenku węgla), ochrona przed chorobami (białe krwinki zwalczają bakterie i wirusy) oraz regulacja temperatury ciała (krew przenosi ciepło).

16.Skład krwi

Krew to rodzaj tkanki łącznej. Składa się z płynnego osocza i zanurzonych w nim krwinek czerwonych, krwinek białych i płytek krwi. Dociera do każdej komórki i transportuje m.in. tlen, składniki odżywcze i hormony.

17.Osocze

Płynny, żółtawy składnik krwi, złożony głównie z wody. Transportuje składniki krwi, a także substancje odżywcze, hormony i dwutlenek węgla.

18.Krwinki czerwone (erytrocyty)

Zawierają hemoglobinę - białko, które wiąże tlen. Pobierają tlen z powietrza w płucach i dostarczają go do każdej komórki ciała.

19.Krwinki białe (leukocyty)

Chronią organizm przed bakteriami, wirusami i innymi zagrożeniami, likwidując je. W czasie choroby ich liczba wzrasta.

20.Płytki krwi (trombocyty)

Odpowiadają za krzepnięcie krwi i gojenie się ran. Po skaleczeniu zbierają się w ranie i tworzą skrzep, który zatrzymuje krwawienie.

21.Procentowa objętość składników krwi

Osocze to ok. 55% objętości krwi, erytrocyty - ok. 44%, a inne składniki (np. leukocyty, trombocyty) - 1%.

22.Morfologia krwi

Podstawowe badanie laboratoryjne, czyli analiza ilości składników krwi. Wyniki porównuje się z normą, czyli zakresem wartości uznanych za prawidłowe u zdrowego człowieka. Wartości poza normą mogą oznaczać problemy zdrowotne.

23.Grupy krwi w układzie AB0

Każda osoba ma jedną z czterech grup: A, B, AB lub 0. Decydują o tym antygeny na powierzchni czerwonych krwinek. Znajomość grup krwi jest niezbędna przy transfuzji i krwiodawstwie.

24.Antygen

Cząsteczka białka na powierzchni czerwonych krwinek. Działa jak znak rozpoznawczy i decyduje o grupie krwi. Dzięki antygenom układ odpornościowy odróżnia własne krwinki od obcych, które zwalcza przeciwciałami.

25.Czynnik Rh

Białko, które może być obecne na powierzchni erytrocytów. Gdy jest obecne, do nazwy grupy krwi dodajemy Rh⁺ (czynnik Rh dodatni), a gdy go nie ma - Rh⁻ (czynnik Rh ujemny).

26.Antygeny i przeciwciała w grupach krwi

Grupa A: antygen A, przeciwciała anty-B. Grupa B: antygen B, przeciwciała anty-A. Grupa AB: antygeny A i B, brak przeciwciał anty-A i anty-B. Grupa 0: brak antygenów A i B, przeciwciała anty-A i anty-B.

27.Konflikt serologiczny

Niezgodność grup krwi pod względem czynnika Rh. Zwykle dotyczy matki z krwią Rh⁻ i jej przyszłego dziecka z krwią Rh⁺. Przeciwciała anty-Rh z krwi matki mogą niszczyć erytrocyty dziecka.

28.Krwiodawstwo

Dobrowolne, bezpłatne oddawanie krwi lub jej składników przez ludzi zdrowych. Mogą je oddawać osoby w wieku 18-65 lat, o wadze co najmniej 50 kg i bez poważnych schorzeń. Najbardziej przydatna i zarazem najrzadsza jest krew Rh⁻.

29.Dlaczego potrzebni są krwiodawcy?

Dorosły człowiek ma ok. 5 litrów krwi, a utrata 2 litrów oznacza śmiertelne zagrożenie. Nie wynaleziono sztucznych zamienników krwi, więc można ją pozyskać tylko dzięki krwiodawstwu.

30.Transfuzja

Przetaczanie krwi u pacjentów, którzy stracili jej zbyt dużo, np. u ofiar wypadków lub po operacjach. Obecnie przetacza się krew tej samej grupy.

31.Przetaczanie krwi innej grupy

W sytuacji kryzysowej można użyć krwi innej grupy. Jej erytrocyty muszą mieć takie same antygeny jak krew biorcy albo nie mieć ich wcale. Wtedy biorca nie uzna krwinek za obce. U biorców z krwią Rh⁻ trzeba uwzględnić też czynnik Rh.

32.Komu można przetoczyć krew danej grupy?

Krew A można podać biorcom z grupą A lub AB, a krew B - biorcom z grupą B lub AB. Krew AB może dostać tylko biorca z grupą AB, a krew 0 - biorca każdej grupy. Osobę z grupą 0 nazywano do niedawna uniwersalnym dawcą. Pomijamy tu czynnik Rh.

33.Profilaktyka

Zapobieganie chorobom przez zdrowy tryb życia. Układ krwionośny wspierają: zdrowa dieta, codzienny ruch, odpowiednia ilość snu, unikanie długotrwałego stresu i używek oraz badania kontrolne. Nikotyna znacznie zwiększa ciśnienie tętnicze i ryzyko powstawania zakrzepów.

34.Normy ciśnienia krwi w spoczynku

Dzieci w wieku szkolnym: 100/60 mmHg. Młodzież: 110/70 mmHg. Dorośli: 120/80 mmHg. Skrót mmHg oznacza milimetry słupa rtęci.

35.Ciśnienie krwi i ciśnieniomierz

Ciśnienie krwi to siła, z jaką krew naciska na ściany naczyń krwionośnych. Mierzy się je ciśnieniomierzem. Pierwsza, wyższa liczba wyniku to najwyższe ciśnienie (podczas skurczu serca), a druga, niższa - najniższe (podczas rozkurczu serca).

36.Miażdżyca

Choroba tętnic, wewnątrz których odkładają się m.in. cholesterol i wapń. Tętnice stają się węższe i mniej elastyczne, co utrudnia przepływ krwi. Może to prowadzić m.in. do nadciśnienia tętniczego, niedotlenienia, zawału serca lub udaru mózgu.

37.Objawy i leczenie miażdżycy

Początkowo brak objawów. Gdy zwężenie naczyń przekroczy 70%, pojawiają się m.in. ból w klatce piersiowej, zawroty głowy, duszności, ból lub skurcze nóg, problemy z pamięcią i drętwienie po jednej stronie ciała. Leczenie to zmiana stylu życia, farmakologia i zabiegi chirurgiczne.

38.Zawał serca

Uszkodzenie (martwica, obumarcie komórek) określonego obszaru serca, spowodowane brakiem dopływu krwi i tlenu do tego miejsca. Niedokrwienie i niedotlenienie są często skutkiem miażdżycy. Objawy to m.in. silny ból w klatce piersiowej, sina spocona skóra, blada twarz i trudności z oddychaniem.

39.Pierwsza pomoc przy zawale serca

Od razu wezwij pomoc: zadzwoń pod numer 999 lub 112. Ułóż chorego w pozycji półleżącej, rozluźnij mu ubranie pod szyją i w pasie, okryj go i obserwuj. Nie pozwól mu się ruszać i nie podawaj nic do picia ani jedzenia. Jeśli straci przytomność, zacznij resuscytację.

40.Nadciśnienie tętnicze

Choroba, w której ciśnienie krwi utrzymuje się powyżej górnej granicy normy, czyli jest równe lub wyższe niż 140/90 mmHg. Objawy to m.in. ból w tyle głowy, zaburzenia widzenia i orientacji. Miażdżyca jest jedną z przyczyn nadciśnienia, które może prowadzić do udaru mózgu lub zawału serca.