Składniki pokarmowe i układ pokarmowy - To nasz świat. Biologia 7

1.Składniki pokarmowe

Substancje, z których składają się wszystkie pokarmy. Organizm potrzebuje ich do budowania ciała i do pozyskiwania energii na czynności życiowe, np. ruch, wzrost czy rozmnażanie. Najważniejsze to białka, cukry, tłuszcze, witaminy, sole mineralne i woda.

2.Rola wody w organizmie

Woda transportuje składniki odżywcze i tlen do komórek, nawilża wdychane powietrze, oczyszcza organizm z toksyn, reguluje temperaturę ciała i ułatwia wchłanianie substancji odżywczych. Wszystkie procesy w organizmie zachodzą z jej udziałem. Zawartość wody: krew 83%, mózg i mięśnie po 75%, kości 22%.

3.Odwodnienie

Za niski poziom wody w organizmie. Objawy to uczucie pragnienia, suche usta, ból i zawroty głowy, rzadko oddawany mocz, osłabienie i omdlenia.

4.Jak zbadać nawodnienie organizmu?

Test elastyczności skóry: uszczypnięta skóra na grzbiecie dłoni szybko wraca do poprzedniej pozycji. Obserwacja moczu: jasny słomkowy kolor oznacza prawidłowe nawodnienie, a mocz ciemny i rzadziej oddawany może wskazywać na odwodnienie. Badania laboratoryjne: morfologia krwi, ogólne badanie moczu i jonogram, czyli poziom elektrolitów. Elektrolity to minerały w formie jonów, np. sodu, potasu, magnezu. Są w płynach ustrojowych i przewodzą prąd elektryczny.

5.Ile wody pić na dobę?

Zaleca się 0,03 l wody na kilogram masy ciała na dobę. Ilość zależy też m.in. od wieku, płci, warunków środowiska i stanu organizmu, a w czasie upału czy wysiłku trzeba pić dużo więcej. Wodę dostarczają też inne płyny oraz owoce i warzywa. Organizm zużywa nawet 2,5 l wody na dobę, m.in. przy oddychaniu i poceniu się.

6.Białka

Grupa związków chemicznych zbudowanych z mniejszych elementów nazywanych aminokwasami. Budują ciało (np. kolagen w skórze), powodują skurcze mięśni, a także transportują różne substancje (np. hemoglobina we krwi przenosi tlen).

7.Cukry (węglowodany)

Grupa związków chemicznych, z których organizm czerpie energię. Najszybciej pozyskuje ją z cukrów prostych (np. glukozy). Cukry złożone (np. skrobia) są najpierw rozkładane na cukry proste, więc energia uwalnia się stopniowo. Glikogen to cukier złożony magazynowany w wątrobie i mięśniach jako zapas energii.

8.Tłuszcze

Grupa związków chemicznych, które są źródłem energii wykorzystywanej wolniej niż energia z cukrów. Stanowią zapas energii i ułatwiają przyswajanie witamin A, D, E i K.

9.Witaminy

Związki, które wspierają przebieg procesów życiowych. Trzeba je dostarczać z pożywieniem. Na przykład witamina C wspiera odporność, witamina D odpowiada za zdrowe kości i zęby, a witamina A wspiera zdrowie skóry i oczu.

10.Sole mineralne

Pierwiastki potrzebne organizmowi do większości procesów, m.in. do budowania kości, przenoszenia sygnałów nerwowych i utrzymania odpowiedniego nawodnienia. Należą do nich np. żelazo, wapń i potas.

11.Błonnik

Cukry złożone (np. celuloza) i inne substancje, których organizm człowieka nie trawi ani nie wchłania. Błonnik wchłania wodę, pęcznieje i wypełnia żołądek, co zmniejsza uczucie głodu. Przyspiesza ruchy jelit, zapobiega zaparciom i usuwa z jelit resztki pokarmów, co zmniejsza ryzyko chorób jelit i niektórych nowotworów. Źródła: świeże owoce i warzywa (zwłaszcza rośliny strączkowe), ziarna zbóż, pieczywo pełnoziarniste, płatki owsiane.

12.Zasady zdrowej diety

Dieta powinna być różnorodna i dostosowana do wieku, płci i stanu zdrowia. Jedz dużo warzyw, roślin strączkowych i produktów z pełnego ziarna. Zamieniaj jasne pieczywo na pełnoziarniste, czerwone mięso na ryby, drób, jaja lub rośliny strączkowe, a słodkie napoje na wodę. Ograniczaj sól, czerwone mięso, cukier i słodzone napoje. Do zdrowia potrzebny jest też ruch.

13.Skutki niewłaściwego odżywiania

Gdy człowiek je za dużo i jest zbyt mało aktywny, organizm robi z nadmiaru energii zapasy w postaci tkanki tłuszczowej. Gromadzi się ona pod skórą i wokół narządów wewnętrznych. Może to doprowadzić do otyłości, chorób serca i cukrzycy nabytej.

14.Anoreksja i bulimia

Zaburzenia odżywiania, które mogą mieć źródło w psychice, w zaburzonym postrzeganiu własnej osoby. Osoby chore albo się głodzą, albo wywołują wymioty po jedzeniu. Prowadzi to do skrajnego wyniszczenia organizmu, a nawet śmierci. Chorzy potrzebują stałej opieki lekarza i psychoterapeuty aż do wyzdrowienia.

15.Układ pokarmowy

Składa się z przewodu pokarmowego i gruczołów trawiennych. Jego główne zadania to pobieranie i rozdrabnianie pokarmu, trawienie go, wchłanianie substancji pokarmowych i usuwanie niestrawionych resztek.

16.Trawienie

Rozkładanie składników pokarmowych z pożywienia na mniejsze cząsteczki. Jest możliwe dzięki enzymom trawiennym, czyli substancjom wytwarzanym przez gruczoły trawienne. Zaczyna się w jamie ustnej, trwa w żołądku, a kończy się w jelicie cienkim.

17.Droga pokarmu w przewodzie pokarmowym

Pokarm przechodzi przez jamę ustną, gardło, przełyk i żołądek, a potem przez dwunastnicę i dalszą część jelita cienkiego. Niestrawione resztki trafiają do jelita grubego i opuszczają ciało przez odbyt.

18.Jama ustna

Tu zęby rozdrabniają pokarm, a ślina go nawilża, dzięki czemu łatwiej go połknąć. W jamie ustnej rozpoczyna się też trawienie cukrów.

19.Żołądek

Narząd zbudowany z mięśni gładkich. Pokarm miesza się w nim z sokiem żołądkowym i następuje dalsze trawienie.

20.Dwunastnica

Początkowy odcinek jelita cienkiego. Docierają tu enzymy trawienne z trzustki i żółć z wątroby, które ostatecznie trawią pokarm.

21.Jelito cienkie

Najdłuższy odcinek przewodu pokarmowego - ma ponad 6 m długości. W jego dalszej części składniki pokarmowe są wchłaniane przez ścianki jelita i naczyń krwionośnych do krwi. Krew przenosi je do wszystkich komórek ciała.

22.Jelito grube

Odcinek przewodu pokarmowego o długości ok. 1,5 m. Odzyskiwana jest w nim woda, a z niestrawionych resztek formuje się kał.

23.Perystaltyka

Ruchy mięśni przewodu pokarmowego, dzięki którym porcje pokarmu przesuwają się od przełyku do odbytu.

24.Gruczoły trawienne

Ślinianki produkują ślinę z enzymami, które trawią cukry. Wątroba z pęcherzykiem żółciowym produkuje żółć, która umożliwia trawienie tłuszczów. Trzustka wytwarza enzymy trawiące białka, cukry i tłuszcze.

25.Zęby mleczne i zęby stałe

Dzieci mają 20 zębów mlecznych, które wypadają zwykle między ok. 6 a 12-13 rokiem życia. Zastępują je zęby stałe, które są mocniejsze i większe i służą co najmniej kilkadziesiąt lat.

26.Rodzaje zębów

Siekacze mają ostrą krawędź, która służy do odgryzania kawałków pożywienia. Kły mają spiczaste końce, które ułatwiają rozrywanie pokarmu. Przedtrzonowce i trzonowce mają dużą powierzchnię, która umożliwia miażdżenie i rozdrabnianie. Gryzienie i żucie ułatwiają trawienie, a dzięki różnym zębom stałym człowiek może spożywać niemal wszystkie rodzaje pokarmów.

27.Budowa zęba

Szkliwo tworzy zewnętrzną warstwę zęba, pod nim leży zębina, a w środku miazga. Dziąsło otacza ząb, a dochodzą do niego naczynia krwionośne i nerwy.

28.Próchnica

Wywoływana przez bakterie choroba zębów, która polega na niszczeniu twardej tkanki zęba. Bakterie żywią się cukrami z resztek pokarmowych i wytwarzają kwasy, które uszkadzają szkliwo i zębinę. Nieleczona próchnica prowadzi do bólu, ubytków w zębach, a nawet ich utraty.

29.Co powoduje próchnicę i jak jej zapobiegać?

Przyczyny: nieprawidłowa higiena jamy ustnej, nadmierne spożywanie słodyczy i napojów gazowanych, niedobór fluoru, wrodzone skłonności. Profilaktyka: szczotkowanie zębów przynajmniej 2 razy dziennie, pasta z fluorem i nitkowanie. Ważne są też wizyty u stomatologa przynajmniej raz na pół roku. Pomaga dieta bogata w witaminy i minerały, z mniejszą ilością słodyczy i napojów gazowanych.

30.Choroby dziąseł

Stany zapalne w tkankach otaczających zęby. Objawy to m.in. krwawienie z dziąseł podczas szczotkowania, zaczerwienienie, obrzęk lub ból, ruchomość zębów i nieświeży oddech. Przyczyny to m.in. nieprawidłowa higiena jamy ustnej, płytka i kamień nazębny oraz palenie tytoniu. Zapobiegają im regularne szczotkowanie i nitkowanie, unikanie palenia tytoniu oraz dieta bogata w witaminę C.

31.Co zakłóca działanie układu pokarmowego?

Przede wszystkim nieprawidłowe nawyki żywieniowe, a także stres, nadmiar używek (np. palenie papierosów), brak higieny oraz zakażenie wirusami, bakteriami czy pasożytami. Najgroźniejsze choroby tego układu to WZW, rak jelita grubego i choroba wrzodowa żołądka, która powoduje ostry ból brzucha.

32.Zatrucia pokarmowe

Mogą je powodować produkty żywnościowe zakażone bakteriami (np. salmonellą) oraz szkodliwe substancje zawarte w pożywieniu (np. środki ochrony roślin, metale ciężkie).

33.Jak zapobiegać rakowi jelita grubego?

Pomagają dieta bogata w błonnik, unikanie nadmiernej ilości czerwonego mięsa i tłuszczów oraz regularne badania kontrolne. To jedna z poważniejszych chorób układu pokarmowego: rozwija się powoli i długo nie daje wyraźnych objawów. Badania pozwalają wykryć ją wcześnie, zwłaszcza u osób dorosłych i starszych.

34.WZW A

Wirusowe zapalenie wątroby typu A. Wirus przenosi się przez zakażone jedzenie lub wodę, np. gdy ktoś nie myje rąk po skorzystaniu z toalety i przygotowuje posiłki. Objawy: biegunka, wymioty, zażółcenie skóry. Zapobieganie: mycie rąk przed jedzeniem i po skorzystaniu z toalety, woda tylko z bezpiecznych źródeł, szczepienie.

35.WZW B

Wirusowe zapalenie wątroby typu B. Wirus przenosi się przez kontakt z płynami ustrojowymi osoby chorej (krwią, śliną, innymi wydzielinami), np. podczas zabiegów medycznych lub kosmetycznych. Objawy: biegunka, wymioty, zażółcenie skóry. Zapobieganie: szczepienie, sterylne igły, niedotykanie zużytych igieł ani strzykawek bez opakowania.

36.WZW C

Wirusowe zapalenie wątroby typu C. Wirus przenosi się przez kontakt z płynami ustrojowymi osoby chorej. Choroba niewykryta i nieleczona wcześnie może trwale uszkodzić wątrobę. Nie ma na nią szczepionki. Zapobieganie: sterylne igły podczas zabiegów medycznych i niedotykanie igieł ani strzykawek bez opakowania.

37.Flora jelitowa

Zestaw różnych bakterii, które żyją w jelitach. Większość z nich jest przyjazna. Pomagają trawić pokarmy, których organizm sam nie rozkłada (np. błonnik), wytwarzają niektóre witaminy (np. witaminę K), walczą ze szkodliwymi drobnoustrojami i wspierają układ odpornościowy.

38.Najważniejsze grupy bakterii jelitowych

Bifidobakterie pomagają trawić błonnik. Bakterie kwasu mlekowego produkują kwas mlekowy, który pomaga rozkładać cukier i chroni przed bakteriami chorobotwórczymi. Pałeczka okrężnicy, gdy jest jej niewiele, wspomaga produkcję witaminy K. Enterokoki wspierają trawienie i równowagę flory. Bakterie beztlenowe biorą udział w rozkładaniu niestrawionych resztek. Pałeczka okrężnicy jest pożyteczna tylko w jelitach. W innych miejscach powoduje choroby.

39.Zaburzenia flory jelitowej

Skład flory może zaburzyć np. złe odżywianie lub antybiotyki, które atakują też pożyteczne bakterie. Jakaś grupa bakterii nadmiernie się rozmnaża, a innej brakuje. Prowadzi to zwykle do zaparć, biegunek, otyłości, chorób zapalnych jelit, osłabionej odporności i większej podatności na infekcje.

40.Probiotyki i prebiotyki

Probiotyki to bakterie, które pomagają odbudowywać florę bakteryjną w jelitach. Są bogate w nie jogurt, kefir i kiszonki, więc warto je jeść podczas leczenia antybiotykami. Prebiotyki odżywiają dobre bakterie i wspomagają ich wzrost. Zapewniamy je sobie, jedząc np. cebulę, czosnek czy banany.