Układ oddechowy: budowa, wymiana gazowa i zdrowie - To nasz świat. Biologia 7

1.Oddychanie

Proces pozyskiwania energii, który zachodzi w każdej komórce. U człowieka dominuje oddychanie tlenowe, a tlen jest pobierany z powietrza przez układ oddechowy.

2.Etapy oddychania

1. Wentylacja płuc - wymiana powietrza między płucami a otoczeniem. 2. Wymiana gazowa - przenikanie tlenu i dwutlenku węgla między płucami, krwią i komórkami. 3. Oddychanie komórkowe - reakcja chemiczna, w której wyniku uwalniana jest energia.

3.Układ oddechowy

Tworzą go górne i dolne drogi oddechowe, płuca oraz przepona. Umożliwia wymianę gazową: dostarcza tlen do krwi i odbiera z krwi dwutlenek węgla.

4.Górne drogi oddechowe

Jama nosowa, jama ustna i gardło. Jama nosowa jest wyściełana błoną śluzową, która produkuje śluz i ma rzęski.

5.Dolne drogi oddechowe

Krtań z nagłośnią, tchawica, oskrzela i oskrzeliki. Tchawica to długa elastyczna rurka z chrząstek, a oskrzela to jej dwa rozgałęzienia prowadzące do płuc.

6.Droga powietrza

Podczas wdechu powietrze płynie z ust lub nosa przez gardło i krtań do tchawicy. Następnie przez oskrzela i oskrzeliki trafia do pęcherzyków płucnych. Podczas wydechu płynie tą samą drogą w przeciwną stronę.

7.Oskrzeliki

Liczne rozgałęzienia oskrzeli, które tworzą w płucach tzw. drzewo oskrzelowe.

8.Płuca

Główny narząd układu oddechowego. Dwa gąbczaste płuca są zbudowane z 300-500 mln pęcherzyków płucnych, w których odbywa się wymiana gazowa.

9.Pęcherzyki płucne

Tworzą płuca i mają do 0,6 mm średnicy. Ich ściana to jedna warstwa nabłonka płaskiego, a oplata je sieć naczyń włosowatych.

10.Przepona

Mięsień w kształcie kopuły, położony tuż pod płucami. Jej skurcz umożliwia wdech, a rozluźnienie - wydech.

11.Mięśnie międzyżebrowe

Mięśnie, które razem z przeponą umożliwiają wentylację płuc. Ich skurcz przesuwa żebra w górę, a rozkurcz - w dół.

12.Wentylacja płuc

Wymiana powietrza między płucami a otoczeniem dzięki wdechom i wydechom. Przebiega automatycznie, niezależnie od woli, a jej tempo rośnie wraz ze wzrostem zawartości dwutlenku węgla we krwi.

13.Wdech

Mięśnie międzyżebrowe i przepona kurczą się: żebra przesuwają się w górę, a przepona w dół. Objętość klatki piersiowej rośnie, ciśnienie powietrza w płucach spada i powietrze jest zasysane do płuc. Powietrze płynie z miejsca o wyższym ciśnieniu do miejsca o niższym.

14.Wydech

Mięśnie międzyżebrowe i przepona rozluźniają się (rozkurcz): żebra przesuwają się w dół, a przepona w górę. Objętość klatki piersiowej maleje i powietrze jest wypychane z płuc.

15.Nagłośnia

Mała chrząstka tuż nad krtanią, która działa jak klapka. Podczas oddychania jest otwarta, a na czas przełykania zamyka wejście do dróg oddechowych, żeby nie trafiło tam jedzenie.

16.Zadławienie

Sytuacja, w której przełykany kęs blokuje drogę do płuc. Może do niej dojść, bo w gardle łączą się drogi oddechowe i przewód pokarmowy. Dlatego nie należy np. mówić w czasie przełykania jedzenia.

17.Pierwsza pomoc przy zadławieniu

Mocno pochyl ciało osoby dławiącej się do przodu, głową w dół, i 5 razy uderz między łopatkami. Jeśli to nie pomoże, zastosuj chwyt Heimlicha (5 uciśnięć nad brzuchem) i wezwij pomoc, np. pod numerem 112.

18.Skład powietrza wdychanego i wydychanego

Wdychane: azot 78%, tlen 21%, dwutlenek węgla 0,04%, inne gazy 0,96%. Wydychane: azot 78%, tlen 16%, dwutlenek węgla 5,04%, inne gazy 0,96%. W wydychanym jest też więcej pary wodnej. Azotu i innych gazów jest tyle samo, a zmienia się zawartość tlenu i dwutlenku węgla.

19.Wymiana gazowa

Przenikanie gazów przez cienkie ściany pęcherzyków płucnych, naczyń włosowatych i komórek. Zachodzi w płucach i w tkankach. Tlen oznaczamy $\ce{O2}$, a dwutlenek węgla $\ce{CO2}$.

20.Wymiana gazowa w płucach

Zachodzi między ściankami pęcherzyków płucnych a oplatającymi je naczyniami krwionośnymi. Tlen przenika z pęcherzyków do krwi, a dwutlenek węgla - z krwi do pęcherzyków. Krew staje się natlenowana, czyli bogata w tlen.

21.Wymiana gazowa w tkankach

Zachodzi między ściankami naczyń włosowatych a ściankami komórek ciała. Tlen przenika z krwi do komórek, a dwutlenek węgla - z komórek do krwi.

22.Naczynia włosowate

Cieniutkie naczynia krwionośne, które umożliwiają wymianę gazów i substancji między krwią a komórkami. Ich sieć oplata pęcherzyki płucne.

23.Oddychanie komórkowe

Reakcja chemiczna w mitochondriach, w której przy udziale tlenu rozkłada się glukoza i uwalnia się energia niezbędna do życia: glukoza + tlen → dwutlenek węgla + woda + energia. Powstały dwutlenek węgla jest zbędny i trzeba go usunąć z organizmu.

24.Profilaktyka

Świadome postępowanie, które zmniejsza ryzyko zachorowania. To najlepszy sposób walki z chorobami układu oddechowego.

25.Zasady profilaktyki chorób układu oddechowego

Najważniejsze: nie pal papierosów, unikaj wdychania dymu tytoniowego i zanieczyszczonego powietrza. Myj ręce. Wzmacniaj odporność: warzywa i owoce, ruch, szczepienia ochronne, unikanie stresu. Dbaj o czyste powietrze wokół siebie. Unikaj kontaktu z osobami chorymi i alergenów, np. kurzu, pyłków niektórych roślin.

26.Angina

Choroba gardła i migdałków wywołana przez wirusy lub bakterie. U dzieci najczęściej występuje angina ropna, którą powodują bakterie z rodzaju paciorkowców. Objawy: silny ból gardła, szczególnie przy przełykaniu, gorączka i dreszcze, powiększone migdałki, czerwone i pokryte białym nalotem.

27.Jak zapobiegać anginie?

Myć ręce, szczególnie po powrocie do domu i przed jedzeniem. Unikać kontaktu z osobami chorymi na anginę. Dbać o odporność: jeść zdrowo i wysypiać się.

28.Gruźlica

Choroba płuc wywołana przez bakterie zwane prątkami gruźlicy. Przenosi się drogą kropelkową, czyli gdy ktoś chory kaszle, kicha lub mówi.

29.Objawy gruźlicy

Długotrwały (ponad 3 tygodnie) kaszel z odkrztuszaniem wydzieliny, gorączka i nocne poty, osłabienie i brak apetytu, a także m.in. krwioplucie, bóle w klatce piersiowej i spadek masy ciała.

30.Jak zapobiegać gruźlicy?

Zaszczepić się: w Polsce szczepienie jest obowiązkowe i wykonuje się je przed wypisaniem noworodka ze szpitala. Dbać o higienę i unikać osób chorych. Przebywać w szpitalach i ośrodkach zdrowia tylko wtedy, gdy to niezbędne.

31.Rak płuc (choroba)

Jedna z najpoważniejszych chorób układu oddechowego. Rozwija się długo, często w wyniku długotrwałego palenia papierosów lub wdychania szkodliwych substancji. Gdy daje o sobie znać, jest zwykle bardzo zaawansowany i nieuleczalny. Objawy: kaszel, który nie ustępuje, duszności i ból w klatce piersiowej, utrata wagi bez wyraźnego powodu.

32.Jak zapobiegać rakowi płuc?

Nie palić papierosów i unikać miejsc, gdzie inni palą. Starać się oddychać czystym powietrzem. Dbać o zdrowy styl życia i regularnie badać się u lekarza.

33.Dym papierosowy

Zawiera kilka tysięcy różnych substancji chemicznych, w tym kilkadziesiąt rakotwórczych, które zwiększają ryzyko raka płuc i innych chorób. Są w nim też m.in. smoła, nikotyna, tlenek węgla i metale ciężkie, np. ołów i kadm, toksyczne dla organizmu.

34.Smoła

Składnik dymu papierosowego, który osadza się w płucach i utrudnia wymianę gazową.

35.Nikotyna

Składnik dymu papierosowego, który uzależnia i przyspiesza pracę serca.

36.Tlenek węgla w dymie

Składnik dymu papierosowego, który utrudnia transport tlenu w organizmie.

37.Czynne i bierne palenie

Czynne palenie oznacza, że ktoś sam pali papierosy. Bierne palenie to wdychanie dymu papierosowego przez osoby przebywające w pobliżu palacza.

38.E-papieros

Nie ma tylu substancji smolistych co zwykły papieros, ale zawiera taką samą nikotynę, która uzależnia i ułatwia sięgnięcie po zwykłe papierosy. Są w nim też inne substancje, np. glikol i gliceryna, których wpływu na organizm nie zbadano.

39.Zanieczyszczenia pyłowe

Drobinki kurzu, sadzy i innych substancji unoszące się w powietrzu, szczególnie w miastach i miejscach z dużym ruchem samochodowym. Ich wdychanie może podrażnić drogi oddechowe i wywołać kaszel, zmniejszyć ilość pobieranego tlenu i doprowadzić do poważnych chorób płuc, np. astmy.

40.Smog

Zanieczyszczone powietrze, które powstaje, gdy spaliny z samochodów, fabryk i domów mieszają się z mgłą. Utrudnia oddychanie i szkodzi zdrowiu. W Polsce najwięcej smogu jest w miastach, zwłaszcza zimą, gdy ludzie palą w piecach, ogrzewając domy.