Biologia
Układ ruchu: szkielet, mięśnie i choroby - To nasz świat. Biologia 7
Sprawdzony zestawPoznasz funkcje kości, połączenia kości, części szkieletu i budowę kości długiej. Dowiesz się też, jak skurcze i przeciwstawne działanie mięśni wprawiają ciało w ruch, czym różnią się skolioza, kifoza i lordoza oraz jak dbać o szkielet i kręgosłup.
Zestaw do podręcznika
Dział I, cz. 2. Skóra i układ ruchu: szkielet, kości, stawy, mięśnie i choroby układu ruchu
To nasz świat. Biologia 7. Podręcznik. Edycja 2026 (GWO) - wszystkie rozdziałyPodcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
49 pytań w 5 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Szkielet i połączenia kości
Etap 1 · 8 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Części szkieletu
Etap 2 · 8 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Budowa kości, dbanie o szkielet
Etap 3 · 6 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Mięśnie i mechanizm ruchu
Etap 4 · 7 fiszek · 10 pytań
Etap 5: Wady postawy, dbanie o kręgosłup
Etap 5 · 7 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Szkielet i mięśnie - budowa naszego ciałaKlasy 3-4
Otwórz kartę pracy1.Szkielet
Rusztowanie ciała zbudowane z wielu kości o różnych wielkościach i kształtach. Tworzą go czaszka, kręgosłup, kości klatki piersiowej, kości obręczy oraz kości kończyn górnych i dolnych.
2.Funkcje kości
Kości m.in. podpierają ciało i utrzymują postawę pionową, nadają ciału kształt, chronią narządy, umożliwiają ruch jako miejsce przyczepu mięśni oraz produkują komórki krwi.
3.Połączenia kości
Kości łączą się ze sobą m.in. za pomocą stawów, czyli połączeń ruchomych, i szwów, czyli połączeń nieruchomych.
4.Staw
Miejsce, w którym kości stykają się ze sobą. Otacza je torebka stawowa wypełniona płynem stawowym, a nasady stykających się kości pokrywa chrząstka.
5.Szew
Nieruchome połączenie kości, występujące np. w czaszce.
6.Torebka stawowa
Otacza miejsce, w którym kości stykają się w stawie. Jest wypełniona płynem stawowym.
7.Płyn stawowy
Wypełnia torebkę stawową i działa jak smar.
8.Chrząstka
Pokrywa nasady stykających się kości i zabezpiecza je przed ścieraniem.
9.Główne części układu kostnego
Szkielet osiowy, obręcze (barkowa i miedniczna) oraz szkielet kończyn górnych i dolnych.
10.Szkielet osiowy
Czaszka i kręgosłup z klatką piersiową.
11.Czaszka
Chroni mózg i jest podparciem dla mięśni twarzy.
12.Kręgosłup
Część szkieletu zbudowana z kręgów. Utrzymuje ciało w pionie i chroni rdzeń kręgowy.
13.Klatka piersiowa
Chroni płuca i serce. Jej kości to m.in. mostek i żebra.
14.Obręcze
Obręcz barkowa i obręcz miedniczna łączą kości kończyn ze szkieletem osiowym. Obręcz barkową tworzą obojczyk i łopatka, a obręcz miedniczną - kość biodrowa i kość krzyżowa.
15.Kości kończyn górnych
Kość ramieniowa, kość promieniowa, kość łokciowa i kości ręki.
16.Kości kończyn dolnych
Kość udowa, rzepka, kość piszczelowa, kość strzałkowa i kości stopy.
17.Budowa kości długiej
Kość długa składa się ze środkowej, długiej części, czyli trzonu, i dwóch końców, czyli nasad. Od zewnątrz okrywa ją okostna, a wnętrze wypełnia szpik kostny.
18.Okostna
Zewnętrzna błona kości, zbudowana z tkanki łącznej.
19.Szpik kostny
Wypełnia wnętrze kości. Są w nim produkowane komórki krwi.
20.Tkanka kostna zbita
Zapewnia kości wytrzymałość i stabilność.
21.Tkanka kostna gąbczasta
Jest odporna na nacisk i naprężenia. W kości długiej wypełnia wnętrze nasady.
22.Jak dbać o szkielet?
Obciążać kręgosłup równomiernie, regularnie ćwiczyć, nosić odpowiednio dobrane buty, kucać przy podnoszeniu ciężkich przedmiotów i jeść produkty bogate w wapń i fosfor, np. przetwory mleczne, ryby, jaja.
23.Elementy układu ruchu
Układ ruchu to szkielet i mięśnie szkieletowe. Jego elementy to kości, stawy, ścięgna i mięśnie. Kości tworzą rusztowanie, ścięgna łączą mięśnie z kośćmi, a mięśnie wprawiają cały układ w ruch. Dzięki temu możemy się poruszać i utrzymywać prawidłową postawę ciała.
24.Ścięgna
Elastyczne taśmy z tkanki łącznej, za pomocą których mięśnie są przyczepione do kości.
25.Brzusiec
Środkowa, gruba część mięśnia, zbudowana z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej szkieletowej.
26.Skurcz mięśnia
Mięsień się skraca i pociąga za sobą kości, do których jest przyczepiony. Dzięki temu możliwe jest zginanie, prostowanie czy obracanie różnych części ciała. Szkielet sam jest nieruchomą konstrukcją.
27.Przeciwstawne działanie mięśni
Gdy jeden mięsień się kurczy, drugi jest rozluźniony. Przy zginaniu ręki w łokciu kurczy się biceps, a przy prostowaniu - triceps.
28.Biceps
Mięsień z przodu ramienia. Kurczy się, gdy zginasz rękę w łokciu, dlatego jest zginaczem.
29.Triceps
Mięsień z tyłu ramienia. Kurczy się, gdy prostujesz rękę w łokciu, dlatego jest prostownikiem.
30.Skrzywienia kręgosłupa
Wady postawy, do których mogą doprowadzić złe nawyki i brak aktywności fizycznej. Najczęstsze to skolioza, kifoza i lordoza.
31.Skolioza
Boczne skrzywienie kręgosłupa. Ciało wygląda, jakby było pochylone w jedną stronę.
32.Kifoza
Nadmierne zaokrąglenie górnej części kręgosłupa. Na plecach tworzy się garb.
33.Lordoza
Nadmierne wygięcie kręgosłupa w dolnej części. Brzuch może być zbyt wypięty do przodu.
34.Jak zapobiegać wadom postawy?
Dbać o prawidłową postawę ciała i regularną aktywność fizyczną. Siedzieć z prostymi plecami i stopami na podłodze, nosić plecak na obu ramionach, robić przerwy w nauce i pracy w pozycji siedzącej.
35.Ćwiczenia wzmacniające mięśnie pleców i brzucha
Koci grzbiet rozciąga i wzmacnia mięśnie wzdłuż kręgosłupa. Pływanie na sucho wzmacnia mięśnie pleców. Deska wzmacnia mięśnie całego tułowia, w tym brzucha i pleców. Mięśnie pleców i brzucha utrzymują kręgosłup w odpowiedniej pozycji.
36.Liczba kości noworodka i dorosłego
Noworodek ma 300 kości, a dorosły 206, bo w miarę dorastania niektóre kości się zrastają, np. kości czaszki. Kości rosną i rozwijają się aż do 20-25 roku życia.
Notatka
Szkielet i funkcje kości
Szkielet jest rusztowaniem ciała. Buduje go wiele kości o różnych wielkościach i kształtach. Kości są twarde i wytrzymałe, a jednocześnie na tyle lekkie, że nie utrudniają poruszania się.
Kości pełnią kilka funkcji:
- podparcie - podpierają ciało, utrzymują postawę pionową i nadają ciału kształt;
- ochrona - osłaniają narządy wewnętrzne;
- ruch - są miejscem przyczepu mięśni;
- produkcja komórek krwi - zachodzi w szpiku kostnym we wnętrzu kości.
Noworodek ma więcej kości niż dorosły. W miarę dorastania niektóre kości się zrastają, np. kości czaszki. Kości rosną i rozwijają się aż do 20-25 roku życia. Najdłuższą kością w ciele jest kość udowa.
Połączenia kości: stawy i szwy
Kości łączą się ze sobą m.in. za pomocą stawów i szwów. Staw to połączenie ruchome, np. w barku, biodrze czy kolanie. Szew to połączenie nieruchome, występujące np. w czaszce.
W stawie współpracują trzy elementy:
- chrząstka pokrywa nasady stykających się kości i zabezpiecza je przed ścieraniem;
- torebka stawowa otacza miejsce, w którym kości się stykają;
- płyn stawowy wypełnia torebkę stawową i działa jak smar.
Ważne
Nie myl stawu ze ścięgnem. Staw to miejsce, w którym kości się stykają, a ścięgno łączy mięsień z kością.
Rolę chrząstki i płynu stawowego można badać na modelu stawu. Badamy wtedy, jak rodzaj powierzchni trącej wpływa na tarcie i co dzieje się z tą powierzchnią. Kolejne próby różnią się tylko rodzajem powierzchni.
Części układu kostnego
W układzie kostnym wyróżniamy trzy główne części: szkielet osiowy, obręcze i szkielet kończyn.
Elementy szkieletu osiowego chronią ważne narządy i podtrzymują ciało:
- czaszka chroni mózg i jest podparciem dla mięśni twarzy;
- kręgosłup jest zbudowany z kręgów, utrzymuje ciało w pionie i chroni rdzeń kręgowy;
- klatka piersiowa chroni płuca i serce, a jej kości to m.in. mostek i żebra.
Obręcze łączą kości kończyn ze szkieletem osiowym. Obręcz barkowa łączy z nim kości kończyn górnych, a obręcz miedniczna - kości kończyn dolnych. Łopatka i obojczyk należą do obręczy barkowej, a nie do kości kończyn górnych.
Szkielet dłoni tworzy 27 kości. Dzięki tak złożonej budowie możesz wykonywać precyzyjne czynności. Stopa ma 26 kości, dźwiga masę całego ciała i stabilizuje postawę.
Budowa kości długiej
Kość długa ma środkową, długą część, czyli trzon, oraz dwa końce, czyli nasady. Trzon i nasady mają różną budowę wewnętrzną.
Od zewnątrz kość okrywa okostna. Ścianę trzonu tworzy tkanka kostna zbita. Wnętrze trzonu wypełnia szpik kostny, więc kość nie jest pusta w środku.
Wnętrze nasady wypełnia tkanka kostna gąbczasta. Na końcu nasady leży chrząstka, która chroni kość przed ścieraniem.
Zapamiętaj
Tkanka kostna zbita zapewnia wytrzymałość i stabilność, a gąbczasta jest odporna na nacisk i naprężenia. Komórki krwi powstają w szpiku kostnym.
Układ ruchu i skurcz mięśnia
Układ ruchu to szkielet i mięśnie szkieletowe. Jego elementami są kości, stawy, ścięgna i mięśnie. Do wprawienia ciała w ruch potrzebne jest współdziałanie wszystkich tych elementów. Decydującą rolę odgrywają jednak skurcze mięśni, bo sam szkielet jest nieruchomą konstrukcją.
Środkową, grubą część mięśnia nazywamy brzuścem. Buduje ją tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa. Do kości mięsień jest przyczepiony za pomocą ścięgien, czyli elastycznych taśm z tkanki łącznej.
Przeciwstawne działanie mięśni
Biceps i triceps to mięśnie ramienia o przeciwstawnym działaniu. Biceps leży z przodu ramienia, a triceps z tyłu. Gdy jeden z nich się kurczy, drugi jest rozluźniony.
| Ruch ręki w łokciu | Biceps | Triceps |
|---|---|---|
| zginanie | kurczy się | jest rozluźniony |
| prostowanie | jest rozluźniony | kurczy się |
Mięsień, który kurczy się przy zginaniu, nazywamy zginaczem. Mięsień, który kurczy się przy prostowaniu, nazywamy prostownikiem.
Zapamiętaj
Biceps to zginacz, a triceps to prostownik.
Pracę tych mięśni można obserwować na własnym ramieniu. Badamy wtedy, który mięsień napina się przy zginaniu ręki, a który przy prostowaniu.
Skrzywienia kręgosłupa
Kręgosłup podtrzymuje całe ciało i każdego dnia jest poddawany dużym obciążeniom. Złe nawyki i brak aktywności fizycznej mogą doprowadzić do skrzywień kręgosłupa, czyli wad postawy. Najczęściej spotykane wady to:
| Wada | Co się dzieje z kręgosłupem | Jak wygląda ciało |
|---|---|---|
| skolioza | skrzywienie boczne | jakby pochylone w jedną stronę |
| kifoza | nadmierne zaokrąglenie górnej części | garb na plecach |
| lordoza | nadmierne wygięcie dolnej części | brzuch może być zbyt wypięty do przodu |
Ważne
Sam wygląd ciała nie wystarcza do rozpoznania wady. Jeśli coś cię niepokoi, porozmawiaj z dorosłym i z lekarzem.
Jak dbać o szkielet i kręgosłup
Szkieletowi i kręgosłupowi służą przede wszystkim ruch, równomierne obciążenie i prawidłowa postawa ciała.
- Ruch: aktywność fizyczna wzmacnia mięśnie pleców i brzucha, a one utrzymują kręgosłup w odpowiedniej pozycji. Służy temu np. codzienny spacer, jazda na rowerze, pływanie czy gra w piłkę.
- Równomierne obciążenie: plecak nosimy na obu ramionach, a przy podnoszeniu ciężkich przedmiotów kucamy, zamiast się schylać.
- Prawidłowa postawa: siedzimy z prostymi plecami i stopami na podłodze, a podczas nauki robimy przerwy i się rozciągamy.
Pomagają też odpowiednio dobrane buty oraz produkty bogate w wapń i fosfor, np. sery, kasze i orzechy.
Mięśnie można wzmacniać prostymi ćwiczeniami. Koci grzbiet wzmacnia mięśnie wzdłuż kręgosłupa i dodatkowo je rozciąga. Pływanie na sucho wzmacnia mięśnie pleców, a deska - mięśnie całego tułowia.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Skład chemiczny organizmów i biologiczne znaczenie wody40 fiszek uczy się 7
Poznajemy biologię: metoda naukowa i mikroskop40 fiszek uczy się 4
Aparat ruchu - budowa, działanie i zdrowie40 fiszek uczy się 3
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek uczy się 8
Układ ruchu - szkielet, mięśnie i skutki dopingu28 fiszek uczy się 5
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek uczy się 4