Budowa i rola mięśni

Wspólną cechą komórek mięśniowych jest kurczliwość - zdolność do wytwarzania siły. Dzięki niej możemy wykonywać ruchy, a narządy wewnętrzne mogą przesuwać swoją zawartość. Rodzaj tkanki mięśniowej jest związany z zadaniem, które wykonuje.

Mięśnie szkieletowe pozwalają np. odwrócić głowę. Mięśnie gładkie regulują m.in. szerokość naczyń krwionośnych, a mięsień sercowy rytmicznie tłoczy krew.

Mięsień szkieletowy nie jest zbudowany wyłącznie z tkanki mięśniowej. Zawiera także tkankę łączną, naczynia krwionośne i nerwy. Jego komórki, nazywane włóknami mięśniowymi, są zebrane w pęczki. Tkanka łączna otacza te elementy i spaja je w całość.

Najgrubsza, kurczliwa część mięśnia to brzusiec. Zwykle przechodzi on w mocne ścięgna, które przyczepiają mięsień do kości. Ścięgno nie wykonuje skurczu tak jak włókno mięśniowe - przekazuje wytworzoną przez nie siłę.

Naczynia dostarczają komórkom tlen i substancje odżywcze oraz odbierają produkty ich pracy. Nerwy przekazują sygnały uruchamiające skurcz. Dlatego sprawna praca mięśnia wymaga współdziałania układu ruchu, układu krążenia i układu nerwowego.

Kości stanowią bierną część układu ruchu, a mięśnie szkieletowe - jego część czynną. Gdy mięsień skraca się podczas skurczu, zbliża swoje przyczepy. Siła przenoszona przez ścięgno powoduje zmianę położenia kości w stawie.

Mięśnie wykonujące przeciwne ruchy to mięśnie antagonistyczne. Jedne zginają kończynę, a inne ją prostują. Przy zmianie kierunku ruchu zmienia się to, który mięsień wykonuje główną pracę.

Przy zginaniu kolana pracują zginacze, a przy jego prostowaniu - prostowniki. Płynny ruch wymaga odpowiedniego sterowania pracą obu grup przez układ nerwowy.

Skurcz nie zawsze oznacza skrócenie mięśnia. Podczas utrzymywania torby na stałej wysokości mięśnie wytwarzają siłę, choć ręka się nie porusza. Podobnie mięśnie tułowia pomagają zachować postawę ciała i zapobiegają przewracaniu się.

Mięśnie otaczające staw pomagają go stabilizować, czyli utrzymywać właściwe położenie kości. Mięśnie szkieletowe uczestniczą też w oddychaniu: przepona i mięśnie międzyżebrowe zmieniają rozmiary klatki piersiowej.

Podczas pracy mięśni powstaje ciepło. W chłodzie mogą występować szybkie, mimowolne skurcze, które zwiększają jego wytwarzanie. Praca mięśni wymaga energii uwalnianej z substancji odżywczych, dlatego nawet utrzymywanie nieruchomej pozycji wiąże się z jej zużyciem.

Regularny ruch pobudza mięśnie do przystosowania się do wysiłku. Ćwiczenia siłowe poprawiają zdolność do pokonywania oporu, a ćwiczenia wytrzymałościowe - do dłuższej pracy. Rodzaj aktywności i jej trudność trzeba dostosować do wieku, zdrowia oraz własnej sprawności.

W czasie wysiłku może pojawić się zmęczenie, czyli przejściowy spadek zdolności do wykonywania pracy. Regenerację wspierają przerwy między treningami i odpowiednio długi sen. Ciężki trening bez odpoczynku może prowadzić do przeciążenia.

Urozmaicona dieta dostarcza różnych składników potrzebnych mięśniom:

• Białka służą do budowy i odnowy tkanek; dostarczają ich np. jaja i nasiona roślin strączkowych.
• Cukry i tłuszcze dostarczają energii; ich źródłami są np. kasze i oleje roślinne.
• Woda i sole mineralne umożliwiają prawidłową pracę komórek; podczas pocenia organizm traci część wody i soli.

Nie trzeba sięgać po odżywki, aby dbać o mięśnie. Suplementy nie zastępują posiłków, ruchu ani snu.

Rozgrzewka powinna zaczynać się od lekkiego ruchu, a następnie przygotowywać do planowanych ćwiczeń. Przed grą w siatkówkę można wykonać spokojny trucht, ruchy ramion i łatwe ćwiczenia z piłką. Nagłe rozpoczęcie intensywnego wysiłku zwiększa ryzyko przeciążenia.

Podczas ćwiczeń znaczenie mają poprawna technika, stopniowe zwiększanie obciążenia i bezpieczne miejsce. Przy długim siedzeniu warto robić przerwy na ruch, ponieważ pozostawanie w jednej pozycji długo obciąża te same grupy mięśni.

Naciągnięcie lub naderwanie mięśnia może powstać wskutek zbyt dużego obciążenia albo gwałtownego ruchu. Objawami mogą być ból, obrzęk i trudność w poruszaniu daną częścią ciała.

Przy podejrzeniu urazu trzeba odciążyć bolesne miejsce i poinformować dorosłego. Silne dolegliwości, narastający obrzęk lub ograniczenie ruchu wymagają oceny medycznej.