Adam Mickiewicz, „Dziady", cz. II

1.Geneza utworu

Utwór „Dziady”, cz. II Adama Mickiewicza powstał w Kownie w 1821 roku i jest inspirowany ludowym obrzędem dziadów, odprawianym m.in. na terenach dawnej Litwy. Podczas niego przywoływano dusze zmarłych, którym ofiarowywano pokarm i napoje, aby pomóc im uzyskać spokój po śmierci.

2.Tytuł „Dziady"

Tytuł dramatu nawiązuje bezpośrednio do nazwy dawnego obrzędu dziadów. Utwór jest literacką wizją tego ludowego zwyczaju, stworzoną przez Adama Mickiewicza w oparciu o autentyczne tradycje mieszkańców dawnej Litwy.

3.Ludowość

W epoce romantyzmu twórcy chętnie czerpali inspirację z kultury i wierzeń ludowych. W „Dziadach", cz. II akcja rozgrywa się w wiejskiej kaplicy cmentarnej, a uczestnikami obrzędu są przedstawiciele ludu. Autor ukazuje ich wiarę w życie pozagrobowe oraz przekonanie, że każdy człowiek ponosi konsekwencje swoich czynów, nawet po śmierci.

4.Czas i miejsce akcji

Akcja „Dziadów", cz. II rozgrywa się nocą w kaplicy cmentarnej na wsi na Litwie. Choć dokładny rok nie został określony, przyjmuje się, że wydarzenia mają miejsce w noc zaduszną, czyli tradycyjnie na przełomie października i listopada.

5.Świat rzeczywisty i fantastyczny

Zgodnie z romantycznym przekonaniem świat ziemski i nadprzyrodzony się przenikają. Rzeczywiste jest miejsce zgromadzenia (kaplica na cmentarzu) i elementy przestrzeni (np. kądziel, ziarno gorczycy, całuny w oknach, świece), a także bohaterowie: Guślarz, Starzec i Pasterka oraz zgromadzony tłum. Do elementów fantastycznych można zaliczyć mówiące ludzkim głosem duchy oraz niezwykłe zjawiska towarzyszące ich obecności.

6.Przebieg dziadów

Najpierw zebrani przygotowują kaplicę do obrzędu (np. ustawienie naczyń z jedzeniem, zasłonięcie okien). Guślarz przywołuje duchy w stałym porządku: najpierw lekkie (zapala garść kądzieli), potem najcięższe (o północy zapala kocioł wódki), następnie pośrednie (zapala wianek święconego ziela). Na koniec rzuca wszystkim duszom mak i soczewicę. Gdy obrzęd się kończy, niespodziewanie pojawia się milcząca zjawa.

7.Guślarz

Przewodniczy obrzędowi dziadów. Wydaje polecenia zebranym, przywołuje duchy, pyta, czego potrzebują, ofiarowuje im jedzenie, a potem odpędza je zaklęciem. Zna też wyroki zaświatów, np. przepowiada Zosi, jak długo będzie cierpieć.

8.Rodzaje duchów

Na wezwanie Guślarza pojawiają się trzy rodzaje duchów: lekkie (Józio i Rózia), ciężkie (Widmo Złego Pana) oraz duch pośredni (Zosia). Kategorie duchów zależą od wagi przewinień, jakich dopuścili się na ziemi. Każda zjawa została przywołana na inny znak, np. duchy lekkie po podpaleniu kądzieli, duch pośredni – wianka, a ciężki – gara z wódką.

9.Józio i Rózia: wina i kara

Zmarłe rodzeństwo – przylatują jako dwa aniołki. Po śmierci dręczy ich nuda i trwoga, bo za życia nie zaznali ziemskiego trudu. Proszą o dwa ziarna gorczycy, które są symbolem cierpienia i pomogą im dostać się do nieba.

10.Józio i Rózia: przestroga

„Kto nie doznał goryczy ni razu, / Ten nie dozna słodyczy w niebie”. Duchy wygłaszają przestrogę, że do pełni człowieczeństwa i szczęścia wiecznego potrzebne jest doświadczenie cierpienia.

11.Zosia: wina i kara

Zosia zmarła jako 19-letnia dziewczyna. Była obojętna na innych, wyśmiewała swoich wielbicieli i bawiła się ich uczuciami, dlatego po śmierci błąka się między niebem a ziemią. Ratunkiem dla niej ma być przyciągnięcie przez chłopców do ziemi.

12.Zosia: przestroga

„Kto nie dotknął ziemi ni razu, / Ten nigdy nie może być w niebie” – Zosia przestrzega żyjących przed lekceważeniem uczuć innych i egoizmem – to zamyka drogę do nieba.

13.Zły Pan: wina i kara

Duch okrutnego pana wsi, który za życia odmawiał pomocy potrzebującym. Nie ulitował się nad matką z dzieckiem ani nad nędzarzem, który ukradł jabłka. Po śmierci cierpi głód i pragnienie, a ptaki wyrywają mu każdy kęs. Prosi o wodę i dwa ziarna pszenicy, lecz nikt nie może mu pomóc.

14.Sowa i Kruk

Kruk opowiada, że za życia był głodnym biedakiem, który zerwał kilka jabłek z pańskiego sadu. Zły Pan kazał poszczuć go psami i dotkliwie pobić, w wyniku czego mężczyzna zmarł. Sowa za życia była ubogą wdową z małym dzieckiem. W wigilijny wieczór prosiła dziedzica o jałmużnę i schronienie, jednak ten kazał wypędzić ją na mróz, przez co kobieta z dzieckiem zamarzli w zaspie.

15.Zły Pan: przestroga

„Bo kto nie był człowiekiem ni razu, / Temu człowiek nic nie pomoże”. Kara, jaka spotkała Złego Pana, jest bardzo dotkliwa. Wygłasza on pouczenie, że nieludzkie okrucieństwo wobec innych prowadzi do wiecznego potępienia.

16.Chór

Zbiorowa postać wieśniaków i wieśniaczek, którzy uczestniczą w obrzędzie. Chór powtarza słowa Guślarza i duchów, zwłaszcza ich przestrogi – nauka moralna ma zapaść zebranym w pamięć. Z chóru wywodzi się Starzec, który pomaga Guślarzowi.

17.Milczące widmo

Gdy obrzęd dziadów dobiega końca, pojawia się milcząca zjawa z raną w piersi. Nie reaguje na zaklęcia Guślarza ani nie odchodzi mimo użycia gromnicy, stuły i kropidła. Wpatruje się w jedną z obecnych kobiet, a następnie wskazuje na swoje serce i za nią podąża. Zjawę można powiązać z nieszczęśliwym kochankiem Gustawem znanym z IV części dramatu i z ballady „Upiór".

18.Elementy chrześcijańskie i pogańskie

Do tradycji pogańskiej nawiązuje obrzęd przywoływania duchów i składanie duszom ofiar z jedzenia i napojów, a także wiara w możliwość kontaktu żywych ze zmarłymi. Elementy chrześcijańskie to wiara w życie po śmierci, przekonanie o odpowiedzialności za popełnione czyny oraz motywy: winy, kary, pokuty i zbawienia.

19.Elementy symboliczne

Kądziel – lekkie, beztroskie życie. Gorczyca – gorycz i doświadczenie ludzkiego cierpienia. Gorejąca wódka – piekielne męki, potępienie za zbrodnie. Kruk i Sowa – sprawiedliwość dziejowa, głos pokrzywdzonych, bezlitosny głos sumienia. Wianek – dziewictwo, zalotność. Czarny strój Pasterki – żałoba po zmarłym kochanku. Krwawiąca rana w miejscu serca – niespełniona, romantyczna miłość. Kaplica – przestrzeń, w której łączy się świat żywych i zmarłych.

20.Rodzaj i gatunek literacki

„Dziady" to dramat, a jego typowymi cechami są: dialogi (Guślarza, Starca i duchów), występowanie chóru, który komentuje wydarzenia, oraz didaskalia, dzięki którym wiemy, jak wystawić dzieło na scenie. Jest to dramat romantyczny, który m.in. można rozpoznać po występowaniu elementów fantastycznych obok realistycznych.

21.Motto

„Są dziwy w niebie i na ziemi, o których ani śniło się waszym filozofom” pochodzą z dramatu Szekspira i wyrażają romantyczne przekonanie, że istnieją zjawiska, których nie da się wyjaśnić rozumowo.

22.Uniwersalność „Dziadów”, cz. II

„Dziady”, cz. II są uniwersalne, ponieważ stawiają ponadczasowe pytania o ludzką naturę, moralność, cierpienie, odpowiedzialność za innych i konsekwencje popełnianych czynów.

23.Motywy literackie

Wina i kara, ludowa moralność, sprawiedliwość, obrzędy, cierpienie, egoizm i okrucieństwo, śmierć, wspólnota, miłość, odpowiedzialność i inne.

24.Inna lektura: relacja zmarłych i żywych

W „Opowieści wigilijnej” Dickensa świat żywych łączy się ze światem zmarłych za sprawą ducha Jakuba Marleya oraz trzech duchów Bożego Narodzenia, które odwiedzają Ebenezera Scrooge’a. Zjawy ukazują mu przeszłość, teraźniejszość i przyszłość oraz pomagają zrozumieć konsekwencje jego postępowania, co prowadzi do przemiany bohatera.

25.Inna lektura: wina i kara

W „Balladynie” Słowackiego karę śmierci od pioruna ponosi tytułowa bohaterka, która w imię zdobycia władzy dopuściła się wielu zbrodni. Karę wymierza natura, co podkreśla, że siły nadprzyrodzone czuwają nad sprawiedliwością w świecie.