Co jest w życiu ważne: typy zdań, ch i h, opowiadanie - Słowa na start 4

Zdanie to uporządkowana grupa wyrazów, która zawiera zrozumiałą informację. Zaczynamy je wielką literą, a na końcu najczęściej stawiamy kropkę, pytajnik albo wykrzyknik.

Wyrazy w zdaniu muszą być do siebie dopasowane: mieć właściwe formy i stać we właściwej kolejności. Przypadkowo ułożone wyrazy nie tworzą zdania.

Jak sprawdzić, czy zapis jest zdaniem? Zadaj sobie trzy pytania. Czy od razu rozumiesz, o co chodzi? Czy każdy wyraz ma właściwą formę? Czy zapis zaczyna się wielką literą i kończy kropką, pytajnikiem albo wykrzyknikiem? Jeśli tak, to jest zdanie.

Ze względu na cel wypowiedzi zdania dzielimy na trzy typy.

Typ zdania rozpoznajemy po jego celu. Pomagają też wskazówki:

• zdanie pytające często zaczyna się od słów: czy, kto, co, gdzie, kiedy, dlaczego. Pytaniem bywa też zdanie bez takiego słowa, np. Masz chwilę?
• w zdaniu rozkazującym czasownik zwykle ma formę polecenia, np. weź, zaczekajcie, nie biegaj. Taką formę może mieć też życzenie, np. Wracaj szybko do zdrowia.

Prośbę możemy wyrazić zdaniem rozkazującym, np. Przynieś mi wodę. Brzmi ona grzeczniej, gdy:

• dodamy słowo proszę, np. Proszę, przynieś mi wodę.
• zaczniemy od słów Czy mógłbyś… albo Czy mogłabyś…, np. Czy mógłbyś przynieść mi wodę?

Po tych słowach czasownik zmienia formę: przynieś - przynieść. Prośbę zaczętą od słowa czy kończymy pytajnikiem.

Do dorosłych, z którymi nie jesteśmy blisko, np. do sprzedawcy albo sąsiada, zwracamy się formą Pan lub Pani. Zaczynamy wtedy od słów Czy mógłby Pan… albo Czy mogłaby Pani…, np. Czy mógłby Pan wskazać mi drogę do apteki?

Ch piszemy:

• gdy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się na sz (ch wymienne), np. kruchy - kruszyć, leniuch - leniuszek,
• na końcu wyrazów, np. wierzch, mnich, proch, także w końcówkach, np. na łąkach, o wysokich drzewach. Wyjątek: druh,
• po literze s, np. schrypnięty, schorowany,
• w wielu wyrazach, w których na nic się nie wymienia (ch niewymienne), np. choinka, chór, chirurg, chwast. Ich pisownię trzeba zapamiętać, a w razie wątpliwości sprawdzić w słowniku ortograficznym.

Ch wymienne sprawdzisz, gdy utworzysz zdrobnienie, inną formę wyrazu albo wyraz pokrewny. Jeśli pojawi się sz, piszesz ch.

H piszemy:

• gdy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się na g, ż lub z (h wymienne). Takich wyrazów jest niewiele, np. wahadło - waga, druh - drużyna, błahy - błazen. Właśnie dlatego druh piszemy przez h, choć na końcu wyrazów zwykle piszemy ch.
• w wielu wyrazach, w których na nic się nie wymienia (h niewymienne), np. harfa, horyzont, hydraulik, hantle. Ich pisownię trzeba zapamiętać, a w razie wątpliwości sprawdzić w słowniku ortograficznym.

Gdy nie wiesz, czy napisać ch, czy h, sprawdzaj zasady po kolei.

Znak na końcu zdania pokazuje, co chcemy wyrazić. Te same wyrazy mogą mieć różny sens, np. Pociąg już odjechał. (informacja), Pociąg już odjechał? (pytanie), Pociąg już odjechał! (silne uczucie, np. zaskoczenie).

• Kropka (.) - na końcu zdań oznajmujących, np. Babcia piecze sernik. Także na końcu zdań rozkazujących, gdy spokojnie prosimy lub wyrażamy życzenie, np. Zadzwoń do mnie wieczorem.
• Pytajnik (?) - na końcu zdań pytających, np. Dokąd jedziecie na ferie?
• Wykrzyknik (!) - na końcu zdań rozkazujących, gdy wydajemy polecenie lub rozkaz, np. Zatrzymaj się! Także na końcu zdań oznajmujących, które pokazują silne uczucia, np. radość lub strach: Spadł pierwszy śnieg!

Na opowiadanie składają się trzy elementy:

• wydarzenia ułożone zgodnie z porządkiem czasowym,
• bohater i inne postacie,
• czas i miejsce wydarzeń.

Opowiadanie ma też stałą budowę: wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Rozwinięcie jest zwykle najdłuższe, bo opisuje po kolei ważne zdarzenia. Każde z nich zaczynamy od nowego akapitu.

Nie myl tych pojęć. Elementy mówią, z czego składa się historia. Budowa mówi, na jakie części dzielimy tekst.

Wstęp można zacząć np. od słów „W ostatnie ferie…” albo „Tamtej zimy…”. W zakończeniu pasują np. zdania „Na szczęście przygoda miała dobry koniec.” albo „Zrozumiałem wtedy, że…”.

Kilka rad, dzięki którym opowiadanie będzie ciekawe:

• Zdecyduj, kto opowiada. Uczestnik wydarzeń pisze w 1. osobie (zawołałem), a obserwator - w 3. osobie (chłopiec zawołał).
• Pisz w jednym czasie: tylko w przeszłym albo tylko w teraźniejszym. Błąd: Otwieram drzwi i zobaczyłem listonosza. Poprawnie: Otworzyłem drzwi i zobaczyłem listonosza.
• Pisz po kolei, tak by jedno wydarzenie wynikało z drugiego.
• Używaj wielu czasowników - opowiadanie stanie się dynamiczne.

Kolejność wydarzeń porządkują wyrazy, np. na początku, chwilę później, po godzinie, na koniec. Na szybki bieg wydarzeń wskazują np. raptem, w jednej chwili, ni stąd, ni zowąd.