Baśniowe krainy: czasy, przysłówek, „nie”, opis przedmiotu - Słowa na start 4

1.Odmiana czasownika w czasie przeszłym

W czasie przeszłym czasownik odmienia się przez osoby, liczby i rodzaje, np. rysować: lp. - (ja) rysowałem / rysowałam, (ty) rysowałeś / rysowałaś, (on, ona, ono) rysował / rysowała / rysowało; lm. - (my) rysowaliśmy / rysowałyśmy, (wy) rysowaliście / rysowałyście, (oni, one) rysowali / rysowały.

2.Rodzaje czasownika w czasie przeszłym

W liczbie pojedynczej czasownik ma rodzaj męski (chłopiec pływał), żeński (dziewczynka pływała) albo nijaki (dziecko pływało). W liczbie mnogiej - męskoosobowy (chłopcy pływali) albo niemęskoosobowy (dziewczynki pływały). Rodzaj czasownika zgadza się z tym, kto wykonuje czynność.

3.Liczba mnoga czasownika: -li czy -ły?

Końcówkę -li (rodzaj męskoosobowy) wybieramy, gdy czynność wykonują mężczyźni lub chłopcy albo grupa, w której jest choć jeden mężczyzna lub chłopiec, np. Ania i Tomek śpiewali. Końcówkę -ły (rodzaj niemęskoosobowy) - we wszystkich innych sytuacjach: kobiety, dziewczynki, dzieci, zwierzęta, rośliny i rzeczy, np. dziewczynki śpiewały, ptaki śpiewały.

4.Czas przyszły - forma prosta

Forma prosta to jeden wyraz, np. zjem, przeczytasz, pojedziemy. Odmienia się tylko przez osoby i liczby: (ja) zjem, (ty) zjesz, (on, ona, ono) zje, (my) zjemy, (wy) zjecie, (oni, one) zjedzą. Rodzaju w niej nie widać.

5.Czas przyszły - forma złożona

Forma złożona to dwa wyrazy: będę, będziesz, będzie, będziemy, będziecie, będą + czasownik, np. będę gotował, będziemy gotowały. Odmienia się przez osoby, liczby i rodzaje. Zamiast formy z rodzajem można użyć bezokolicznika, np. będę gotować, będą gotować.

6.Forma prosta czy złożona?

Czasowniki, które mówią o czynności zrobionej do końca (np. narysować, zjeść), mają w czasie przyszłym tylko formę prostą: narysuję, zjem. Czasowniki takie jak rysować, jeść mają formę złożoną: będę rysować, będę jadł. Błędne są formy: będę narysować, będę narysował.

7.Kiedy czasownik nie pokazuje rodzaju?

Rodzaju nie odczytamy z czasownika w czasie teraźniejszym (gotuję - mówi i chłopiec, i dziewczynka), w formie prostej czasu przyszłego (ugotuję) i w formie złożonej z bezokolicznikiem (będę gotować). Rodzaj widać w czasie przeszłym (gotowałem, gotowałam) i w formie złożonej typu będę gotował, będę gotowała.

8.Przysłówek

Nieodmienna część mowy, która wskazuje na sposób i okoliczności wykonania czynności. Odpowiada na pytania: jak? gdzie? kiedy? Łączy się z czasownikiem i jest jego określeniem, np. (jak?) cicho śpiewa, (gdzie?) wysoko wisi, (kiedy?) jutro wróci.

9.Jak rozpoznać przysłówek?

Zadaj pytanie razem z czasownikiem: Jak pływa? - zwinnie. Gdzie zbudował gniazdo? - wysoko. Kiedy wstał? - wcześnie. Przysłówek się nie odmienia - ma zawsze tę samą formę, np. zwinnie pływam, zwinnie pływała, zwinnie będziemy pływać.

10.Przysłówki od przymiotników

Wiele przysłówków pochodzi od przymiotników, np. wesoły - wesoło, smutny - smutno, odważny - odważnie, dobry - dobrze. Są też przysłówki, które nie pochodzą od przymiotników, np. jutro, dziś, zawsze.

11.Przysłówek a przymiotnik

Przymiotnik łączy się z rzeczownikiem, odpowiada na pytania jaki? jaka? jakie? i się odmienia, np. szybki koń, szybkiego konia. Przysłówek łączy się z czasownikiem, odpowiada na pytania jak? gdzie? kiedy? i się nie odmienia, np. koń szybko biegnie.

12.Pisownia nie: łącznie czy rozdzielnie?

Nie piszemy rozdzielnie z czasownikami, np. nie śpię. Łącznie piszemy nie z rzeczownikami (np. niesmak), przymiotnikami (np. niemiły) i przysłówkami, które pochodzą od przymiotników (np. niedobrze). Najpierw ustal, jaka to część mowy.

13.Pisownia nie z czasownikami

Nie z czasownikami piszemy rozdzielnie we wszystkich formach: w każdym czasie, osobie i w bezokoliczniku, np. nie śpię, nie zdążyłem, nie będziemy czekać, nie biegać. Wyjątków jest bardzo mało (np. nienawidzić) - poznasz je w starszych klasach.

14.Pisownia nie z rzeczownikami

Nie z rzeczownikami piszemy łącznie, np. nieporządek, niepowodzenie, nieuprzejmość. Także z rzeczownikami utworzonymi od czasowników (zakończonymi na -nie, -cie): nie biegać, ale niebieganie; nie palić, ale niepalenie; nie pić, ale niepicie.

15.Pisownia nie z przymiotnikami

Nie z przymiotnikami piszemy łącznie, np. niemiły, nieduża, nieuczciwe. Od 2026 roku łącznie piszemy też przymiotniki w stopniu wyższym i najwyższym, np. niemilszy, nienajmilszy.

16.Pisownia nie z przysłówkami

Nie piszemy łącznie z przysłówkami, które pochodzą od przymiotników, np. niewesoło (od wesoły), niedaleko (od daleki), nieźle (od zły). Od 2026 roku łącznie także w stopniu wyższym i najwyższym, np. nielepiej, nienajlepiej.

17.Opis przedmiotu - elementy

Opis przedmiotu pozwala przedstawić wygląd jakiejś rzeczy. Ma trzy części w stałej kolejności: wprowadzenie (co to jest, skąd go mamy, do czego służy), opis wyglądu i ocenę przedmiotu. Każdą część zaczynamy od nowego akapitu.

18.Opis wyglądu przedmiotu

Piszemy o wielkości (np. malutki, ogromny), kolorze (np. granatowy, złoty), kształcie (np. trójkątny, kulisty), materiale (np. drewniany, wełniany), powierzchni, czyli jaki przedmiot jest w dotyku (np. śliski, szorstki), i o znakach szczególnych: ozdobach, wzorkach i tym, co go wyróżnia.

19.Wprowadzenie i ocena w opisie przedmiotu

We wprowadzeniu przedstawiamy przedmiot: co to jest, skąd go mamy i do czego służy, np. Opiszę kompas, który dostałem od dziadka. W ocenie piszemy, czy przedmiot nam się podoba, dlaczego go lubimy (albo nie) i z czym się kojarzy, np. Lubię go, bo kojarzy mi się z wyprawami.