Świat wokół mnie: nazwy geograficzne, części mowy, sieć - Nowe Zamieńmy słowo 4

1.Wielka litera w nazwach geograficznych

Wielką literą piszemy nazwy planet, państw, miast, regionów, dzielnic, ulic, gór i rzek, np. Jowisz, Norwegia, Lublin, Podhale, Żoliborz, Bieszczady, Warta. Sam wyraz „ulica” piszemy małą literą: ulica Lipowa.

2.Wielowyrazowe nazwy geograficzne

W nazwach geograficznych złożonych z kilku wyrazów każdy wyraz (oprócz przyimków i spójników, np. nad, pod, i) piszemy wielką literą, np. Morze Czarne, Góry Świętokrzyskie, Puszcza Białowieska, Zatoka Hudsona. Budujemy je z rzeczownika i przymiotnika albo z rzeczownika i rzeczownika w dopełniaczu. Inaczej piszemy nazwy typu jezioro Gopło.

3.Kiedy „jezioro”, „wyspa”, „morze” piszemy małą literą?

Gdy taki wyraz stoi przed nazwą, która jest rzeczownikiem w mianowniku, np. jezioro Gopło, wyspa Wolin, półwysep Hel, morze Bałtyk. Wtedy nie należy do nazwy, tylko mówi, czym jest dany obiekt. W nazwach typu Morze Bałtyckie piszemy go wielką literą.

4.Nazwy mieszkańców

Nazwy mieszkańców kontynentów, państw i regionów, a od 2026 r. także miast, dzielnic, osiedli i wsi piszemy wielką literą, np. Europejczyk, Norweg, Kaszub, Wrocławianin, Opolanka, Żoliborzanin.

5.Przymiotniki od nazw geograficznych

Przymiotniki utworzone od nazw kontynentów, państw i miast piszemy małą literą, np. afrykański, norweski, lubelski, tak samo jak wyrażenia typu po norwesku. Wielką literą piszemy je tylko wtedy, gdy są częścią nazwy geograficznej, np. Wyżyna Lubelska, ale lubelskie ulice.

6.Wielka litera zmienia znaczenie

Ten sam wyraz może znaczyć co innego, gdy zapiszemy go wielką albo małą literą. Kanadyjka to mieszkanka Kanady, a kanadyjka - lekka łódka. Pekińczyk to mieszkaniec Pekinu, a pekińczyk - mały pies.

7.Jak rozpoznać część mowy?

Część mowy rozpoznajemy po pytaniu, na które odpowiada wyraz. Rzeczownik: kto? co? (żeglarz, port). Czasownik: co robi? co się z nim dzieje? (płynie, choruje). Przymiotnik: jaki? który? czyj? (morski, wysoki).

8.Jak odmieniają się poznane części mowy?

Rzeczownik, czasownik i przymiotnik to odmienne części mowy. Rzeczownik odmienia się przez przypadki i liczby (rodzaj ma zwykle stały), czasownik - przez osoby, liczby, czasy i rodzaje, a przymiotnik - przez przypadki, liczby i rodzaje, bo dopasowuje się do rzeczownika.

9.Nazwa czynności a bezokolicznik

Nazwa czynności to rzeczownik, który odpowiada na pytanie co? i często kończy się na -anie, -enie, -cie, np. pływanie, liczenie, picie. Bezokolicznik to forma czasownika, która odpowiada na pytanie co robić? i kończy się na -ć lub -c, np. pływać, liczyć, pić, móc.

10.Wyrazy pokrewne jako różne części mowy

Wyrazy pokrewne, czyli mające wspólną cząstkę i podobne znaczenie, mogą być różnymi częściami mowy, np. budować (czasownik), budowanie (rzeczownik), budowlany (przymiotnik). Część mowy rozpoznasz po pytaniu: co robić?, co?, jaki?

11.Jak utworzyć przymiotnik od rzeczownika?

Przymiotnik tworzymy od rzeczownika, dodając cząstkę, np. -ski, -ny, -owy: morze - morski, góra - górski, zima - zimowy, pustynia - pustynny. Litery w wyrazie mogą się przy tym zmienić, więc uważaj na pisownię, np. rzeka - rzeczny, las - leśny.

12.Jak szukać wiarygodnych informacji w internecie?

Korzystaj ze sprawdzonych wyszukiwarek. Sprawdzaj adres strony, autora, datę publikacji i źródła informacji. Porównuj wiadomości z kilku miejsc i uważaj na fałszywe informacje. Gdy masz wątpliwości, poproś o pomoc rodzica lub nauczyciela.

13.Adres strony internetowej

Zwykle wiarygodne są strony urzędów i instytucji, znanych organizacji i portale edukacyjne. Podpowiada to końcówka adresu: .gov.pl - strona rządowa, .edu.pl i .edu - strony edukacyjne, .org - organizacje. Uważaj na dziwne, przypadkowe adresy.

14.Autor, data i źródła tekstu

Sprawdź, czy podano autora tekstu (imię i nazwisko, stopień naukowy), kiedy tekst opublikowano (czy jest aktualny) i czy autor podaje źródła informacji, czyli skąd czerpie wiedzę. Tekst bez autora i bez źródeł budzi wątpliwości.

15.Wikipedia, blog i portal edukacyjny

Wikipedia to encyklopedia internetowa, którą może redagować każdy użytkownik, więc jej informacje warto sprawdzać. Blog to strona z osobistymi opiniami autora, rodzaj internetowego dziennika. Portal edukacyjny to strona z materiałami do nauki.

16.Fałszywe wiadomości

Nieprawdziwe informacje udające prawdziwe, często z sensacyjnym tytułem i wykrzyknikami, bez autora i źródeł. Nie klikaj w nieznane linki ani wyskakujące okienka i nie udostępniaj wiadomości, jeśli nie masz pewności, że są prawdziwe.

17.Jak wyjaśnić pisownię wyrazu?

Najpierw poszukaj wymiany w innej formie albo w wyrazie pokrewnym, np. mróz - mrozu, dróżka - droga. Potem sprawdź zasady, np. rz po spółgłoskach (trzeba), zakończenie -unek (pocałunek). Gdy żadna zasada nie pasuje, sprawdź wyraz w słowniku ortograficznym i zapamiętaj go, np. harfa, żyto.