Ja i świat wyobraźni: baśń, dialog, plan, metafora - Nowe Zamieńmy słowo 4

Baśń to niewielki utwór, który wywodzi się z literatury ludowej. Występują w nim postacie fantastyczne i dzieją się cudowne wydarzenia.

W baśni działają niezwykli bohaterowie, np. królewny, wiedźmy, smoki i wróżki. Smoki i wróżki to postacie fantastyczne, bo nie istnieją naprawdę, a królowie i królewny żyli też w prawdziwym świecie. Bohaterom pomagają magiczne przedmioty, np. siedmiomilowe buty albo zaczarowane lustro. Zwierzęta, rośliny i przedmioty bywają obdarzone ludzkimi cechami, np. mówią.

Miejsce i czas wydarzeń są nieokreślone. Tym baśń różni się od legendy, która mówi o znanych miejscach i postaciach z historii.

Baśń często otwierają stałe zwroty, np. „za siedmioma górami, za siedmioma lasami”. Typowe zakończenie mówi, że bohaterowie żyli długo i szczęśliwie.

W baśni dobro walczy ze złem. Zło zostaje pokonane, a uczciwość i szlachetność - nagrodzone. Dlatego baśń zwykle kończy się szczęśliwie.

Bohaterów często zestawia się na zasadzie kontrastu, np. dwóch sąsiadów: hojnego i skąpego. Dzięki temu od razu widać, kto zasłuży na nagrodę, a kto na karę.

Przesłanie to główna myśl tekstu, czyli to, czego utwór uczy czytelnika. W baśni przesłanie jest pouczeniem, czyli morałem. Aby je odczytać:

• sprawdź, za co bohaterowie zostali nagrodzeni, a za co ukarani;
• zapisz z tego ogólną radę dla każdego człowieka, np. „Warto dotrzymywać obietnic”.

Dialog to rozmowa co najmniej dwóch osób na określony temat. Rozmówcy wymieniają w nim informacje i opinie. Myślnik w dialogu już znasz, a oto zasady zapisu całej rozmowy:

• wypowiedź każdego bohatera zaczynamy od nowego akapitu i poprzedzamy myślnikiem;
• na końcu wypowiedzi stawiamy znak pasujący do jej sensu: kropkę, znak zapytania albo wykrzyknik;
• gdy najpierw podajemy, kto będzie mówił, kończymy tę informację dwukropkiem, a wypowiedź zapisujemy w nowym akapicie, po myślniku.

Dzięki nowym akapitom od razu widać, że mówi inna osoba.

Komentarz narratora informuje, kto mówi i do kogo. Może stać w trzech miejscach:

Komentarz po wypowiedzi: - Kto zjadł ostatnie ciastko? - zapytał Kacper.

Komentarz w środku: - Po obiedzie - zaproponowała babcia - zagramy w warcaby.

Zamiast ciągle pisać „powiedział”, wybieramy czasownik, który pokazuje sposób mówienia:

• jak głośno: mruknął, wyszeptał, wrzasnął;
• w jakim celu: poprosił, przypomniał, ostrzegł;
• z jakim uczuciem: westchnął, zażartował, poskarżył się.

Związek frazeologiczny to stałe połączenie wyrazów, które zwykle ma znaczenie przenośne. Rozumiemy go jako całość, a nie słowo po słowie. Takie związki często opisują uczucia albo cechy ludzi:

• uczucia: stracić głowę z miłości (bardzo się zakochać), oniemieć z zachwytu (zachwycić się tak, że brak słów), zgrzytać zębami (bardzo się złościć);
• cechy człowieka: być bez serca (być okrutnym), mieć dwie lewe ręce (być niezgrabnym).

Znane przysłowie mówi, że nie szata zdobi człowieka. Znaczy to, że o wartości człowieka świadczy charakter, a nie strój czy wygląd.

Pantomima to widowisko sceniczne bez słów. Aktorzy przekazują treść tylko gestami i mimiką, czyli wyrazem twarzy. Na przykład aktor pociera dłonie i chucha w nie, a widzowie rozumieją, że jest mu zimno.

Plan wydarzeń to zapis najważniejszych elementów historii, np. opowiedzianej w utworze literackim. Zapisujemy go w punktach.

Punkty mogą być zdaniami z czasownikiem w formie osobowej, np. Wnuczka wymyśliła prezent dla dziadka. Mogą też być równoważnikami zdań, np. Wymyślenie prezentu dla dziadka. W jednym planie używamy tylko jednej formy.

Plan ramowy zawiera same najważniejsze wydarzenia. Plan szczegółowy ma jeszcze podpunkty z mniej ważnymi informacjami.

W punkcie 3 wyraz „niespodzianka” zastępuje „prezent”, dzięki czemu wyrazy się nie powtarzają.

Wyrażenie dosłowne znaczy dokładnie to, co mówią jego słowa. Wyrażenie niedosłowne, czyli przenośne, ma ukryty sens, który trzeba odnaleźć. Ostry nóż naprawdę dobrze tnie, a kto ma ostry język, mówi złośliwie. Rzeczowa notatka mówi o świecie dosłownie, a wiersz często niedosłownie.

Metafora (przenośnia) to niezwykłe zestawienie wyrazów, dzięki któremu powstaje nowe znaczenie. Najczęściej spotykamy ją w poezji, ale też w mowie codziennej, np. las rąk, czyli wiele podniesionych rąk.

Metaforę łatwo pomylić z porównaniem. Porównanie zawiera jeden z wyrazów jak, niby, niczym, a metafora żadnego z nich nie ma.

Uosobienie, inaczej personifikacja, to środek stylistyczny. Zjawiska przyrody, zwierzęta, rośliny lub przedmioty zachowują się w nim jak ludzie albo mają ludzkie cechy, np. słońce uśmiecha się do dzieci, wróbel poskarżył się kawce na mróz. Uosobieniem są też mówiące zwierzęta w baśniach.

Jak rozpoznać uosobienie? Zapytaj, czy ta czynność albo cecha jest typowo ludzka. Pies, który szczeka, to zwykły pies. Pies, który pisze list, to uosobienie. To, że zwierzę pomaga człowiekowi, nie jest jeszcze uosobieniem.

Znieczulica to obojętność na cudze nieszczęście, krzywdę i potrzeby. Znieczulicę okazuje np. ktoś, kto obojętnie przechodzi obok starszego pana, któremu rozsypały się zakupy. Przeciwieństwem znieczulicy są życzliwość i gotowość do pomocy.