Ja w wolnym czasie: przymiotnik, h i ch, higiena cyfrowa - Nowe Zamieńmy słowo 4

Przymiotnik to odmienna część mowy, która nazywa cechy osób, zwierząt, roślin, przedmiotów i zjawisk. Rozpoznasz go po pytaniach:

• jaki? jaka? jakie? - np. kwaśna cytryna, pochmurne niebo;
• czyj? czyja? czyje? - np. mamina torebka, kocie wąsy;
• który? która? które? - np. środkowa szuflada, przyszły tydzień.

Przymiotnik jest określeniem rzeczownika, dlatego pytanie zadajemy od rzeczownika: niebo (jakie?) pochmurne, wąsy (czyje?) kocie.

Wiele przymiotników tworzymy od rzeczowników, np. kot - koci, zima - zimowy, złoto - złoty.

Przymiotniki pozwalają opisać m.in. kształt, wielkość, barwę i smak. Bez nich opis jest ubogi i mało dokładny. Porównaj:

• Na półce siedzi miś.
• Na wąskiej półce siedzi stary, brązowy miś.

Jak znaleźć przymiotniki w zdaniu? Najpierw wskaż rzeczowniki. Potem zapytaj o każdy z nich: jaki? czyj? który? Przymiotnik odpowiada na takie pytanie i zmienia formę razem z rzeczownikiem, np. wąska półka - na wąskiej półce. Na przykład w zdaniu „Na rozległej polanie zbieraliśmy dojrzałe poziomki” są dwa przymiotniki: na polanie (jakiej?) rozległej, poziomki (jakie?) dojrzałe.

Uważaj na rzeczownik w dopełniaczu, np. zegarek taty. Wyraz taty mówi, do kogo należy zegarek, ale nie zmienia formy razem z nim (bez zegarka taty). To rzeczownik. Przymiotnikami nie są też wyrazy typu cicho, szybko. Odpowiadają na pytanie jak? i opisują czynność.

Przymiotnik odmienia się przez liczby, rodzaje i przypadki. Dostosowuje swoją formę do rzeczownika, który określa. W liczbie pojedynczej ma trzy rodzaje, a w liczbie mnogiej - dwa:

Rodzaj męskoosobowy wybieramy, gdy rzeczownik nazywa mężczyzn albo grupę osób, wśród których jest choć jeden mężczyzna, np. radośni dziadkowie (babcia i dziadek). Przy pozostałych rzeczownikach w liczbie mnogiej przymiotnik ma rodzaj niemęskoosobowy.

Nazwy i pytania przypadków znasz z odmiany rzeczownika. Przymiotnik stoi w tym samym przypadku co rzeczownik, który określa:

Na przykład w zdaniu „Nocowaliśmy w dużym namiocie” pytamy: w czym? - w namiocie. To miejscownik, więc przymiotnik dużym też jest w miejscowniku.

Litera h brzmi tak samo jak ch, dlatego trzeba znać zasady jej pisowni. H piszemy:

• gdy w wyrazach pokrewnych wymienia się na g, ż albo z;
• po literze z, np. rozhukany (rozbrykany) źrebak;
• w cząstkach hipo-, higro- (wilgoć), hydro- (woda), hekto- (sto), hiper- (nad, ponad miarę), helio- (słońce), np. hydroelektrownia, hektopaskal;
• w wyrazach, których pisownię trzeba zapamiętać albo sprawdzić w słowniku ortograficznym, np. bohater, hymn, humor.

Gdy wyrazy brzmią tak samo, pisownię wybieramy po znaczeniu. Hart to siła fizyczna i psychiczna człowieka, np. „Ratownicy wykazali się hartem ducha”. Chart to rasa psa myśliwskiego. Podobnie brzmią hoży i chorzy, choć ich znaczenia są przeciwne: hoży to zdrowy, pełen życia, krzepki.

Ch piszemy:

• gdy w wyrazach pokrewnych lub w innych formach wyrazu wymienia się na sz, np. blacha - blaszka, piechota - pieszy, łańcuch - łańcuszek;
• na końcu wyrazów, np. strych, wierzch (wyjątek: druh), także w końcówce -ach miejscownika liczby mnogiej, np. (w) lasach, (o) marzeniach;
• po literze s, np. schylić się, schudnąć;
• w wyrazach, których pisownię trzeba zapamiętać albo sprawdzić w słowniku ortograficznym, np. chrabąszcz, charakter, chętny.

Gdy nie wiesz, czy napisać h, czy ch, sprawdzaj zasady po kolei. Jeśli żadna nie pasuje, zajrzyj do słownika ortograficznego.

Higiena cyfrowa to zdrowe nawyki i postawy związane z używaniem internetu i urządzeń elektronicznych. Polega na zachowaniu równowagi między zajęciami online i offline. Obejmuje dbałość o zdrowie fizyczne, np. ruch i sen, oraz psychiczne, np. przerwy od ekranu i kontakty z ludźmi.

Aktywności dzielimy na dwie grupy:

• offline (czytaj: oflajn) - nie wymagają połączenia z internetem, np. lepienie z gliny, trening pływania, gotowanie obiadu z rodzicami;
• online (czytaj: onlajn) - wymagają korzystania z sieci internetowej, np. wideorozmowa z kuzynką, sprawdzanie prognozy pogody na stronie internetowej.

Zbyt długie korzystanie ze smartfona, komputera albo telewizora może powodować m.in.:

• zmęczenie, drażliwość i kłótliwość;
• zniechęcenie i ochotę na słodycze lub przekąski;
• kłopoty z zasypianiem;
• trudności ze skupieniem się na nauce i zapominanie o obowiązkach.

Zasady higieny cyfrowej:

• kontroluj, ile czasu spędzasz w sieci, i rób przerwy od ekranu;
• codziennie wychodź na dwór i ruszaj się;
• nie graj w gry online przed snem;
• zastępuj część zajęć online aktywnościami offline;
• wybieraj wartościowe treści;
• planuj dzień tak, żeby starczyło czasu na naukę, ruch i rozmowy z bliskimi.