Ja i Ty: czasownik, bezokolicznik, czasy, netykieta - Nowe Zamieńmy słowo 4

Czasownik to część mowy, która nazywa czynności i stany. Odpowiada na pytania: co ktoś lub coś robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?

• Czynność to działanie, które ktoś wykonuje, np. lepi, zamiata, wiosłuje.
• Stan to to, co się z kimś dzieje albo w jakim ktoś jest stanie, np. marznie, tęskni, złości się.

Jak znaleźć czasownik w zdaniu? Zadaj pytanie: co ktoś robi? co się z nim dzieje? W zdaniu „Kamil długo marznie na przystanku” czasownikiem jest marznie i nazywa stan. Wyrazy długo i na przystanku mówią tylko, jak długo i gdzie. W zdaniu „Natalia starannie zamiata podwórko” czasownik zamiata nazywa czynność.

Czasownik to odmienna część mowy. Zmienia formę zależnie od tego, kto i kiedy wykonuje czynność.

Formy, w których można określić osobę, to formy osobowe. Osobę i liczbę poznajemy po zaimku, który pasuje do formy:

• 1. osoba: ja lepię, my lepimy;
• 2. osoba: ty lepisz, wy lepicie;
• 3. osoba: on, ona, ono lepi; oni, one lepią.

Liczba pojedyncza mówi o jednym wykonawcy czynności, a liczba mnoga - o więcej niż jednym. Na przykład do formy kopiesz pasuje zaimek ty, więc to 2. osoba liczby pojedynczej. Końcówka czasownika zdradza osobę, dlatego zaimek często pomijamy. W zdaniu „Lepimy bałwana” wiadomo, że chodzi o nas.

Formy osobowe mówią, kto wykonuje czynność. Bezokolicznik tego nie mówi - jest nieosobową formą czasownika. Ma jedno z czterech zakończeń:

• -ć: kopać, wołać;
• -ść: kłaść, pleść;
• -źć: przywieźć, znaleźć;
• -c: piec, strzyc.

Aby utworzyć bezokolicznik, zapytaj: co robić? albo co zrobić?, np. kopiemy - kopać, przynieśli - przynieść, upiekła - upiec. Uważaj na pisownię: znaleźć (nie: znaleść). Nie każdy wyraz na -ć jest bezokolicznikiem, np. radość i kość to rzeczowniki.

Czasowniki niewłaściwe nie mają bezokolicznika. Są to np. można, trzeba, warto, wolno, szkoda, wiadomo. Często łączą się z bezokolicznikiem, np. „Można tu usiąść”, „Szkoda tracić czas na kłótnie”.

Czas czasownika określamy względem chwili, w której mówimy. Czynność mogła się odbyć wcześniej, może trwać teraz albo dopiero nastąpi.

Czas często podpowiadają wyrazy: wczoraj, w zeszłym roku (czas przeszły); teraz, w tej chwili (czas teraźniejszy); jutro, za tydzień (czas przyszły).

Czas teraźniejszy mówi o tym, co dzieje się w chwili mówienia. Używamy go też wtedy, gdy czynność powtarza się zwyczajowo, np. „W każdą niedzielę odwiedzam dziadków”. W tym czasie czasownik odmienia się przez osoby i liczby, ale nie przez rodzaje. Forma odwiedzam jest taka sama dla chłopca i dla dziewczynki.

Czas przeszły mówi o czynności, która odbyła się wcześniej niż moment mówienia. W jego formach słychać ł albo l, np. kopał, kopali. W czasie przeszłym czasownik odmienia się przez osoby, liczby i rodzaje.

Rodzaj męskoosobowy wybieramy, gdy mowa o mężczyznach lub chłopcach. Wybieramy go też, gdy w grupie osób jest choć jeden mężczyzna lub chłopiec, np. „Trzy dziewczynki i jeden chłopiec śpiewali w chórze”. Pozostałe czasowniki w liczbie mnogiej mają rodzaj niemęskoosobowy, np. „Kury gdakały”.

Czas przyszły mówi o czynności, która odbędzie się później niż moment mówienia. Ma dwie formy:

W formie prostej czasownik nie odmienia się przez rodzaje. W formie złożonej czasownik odmienia się przez rodzaje, np. będę kopał, będę kopała. Możemy jednak użyć bezokolicznika, który nie wskazuje rodzaju: będę kopać.

Netykieta to zbiór zasad dobrego zachowania w internecie. Dzięki niej łatwiej porozumiewać się w sieci bez konfliktów i bez krzywdzenia innych. Zasady można podzielić na trzy grupy:

• szacunek: piszemy kulturalnie i bez wulgaryzmów, nikogo nie wyśmiewamy, reagujemy, gdy ktoś jest poniżany;
• prywatność i prawda: chronimy swoją i cudzą prywatność, sprawdzamy informacje przed udostępnieniem, nie rozsyłamy spamu, czyli niechcianych treści;
• forma wypowiedzi: piszemy na temat, jasno i poprawnie, dbamy o ortografię i interpunkcję, nie piszemy bez powodu całego tekstu wielkimi literami, bo w sieci oznacza to krzyk.

Jak rozpoznać złamanie zasady? Przezwisko w komentarzu narusza szacunek. Przekazanie dalej czyjejś prywatnej wiadomości bez zgody narusza prywatność. Reklama wysłana do wszystkich kontaktów to spam.

W internecie ludzie często zachowują się odważniej niż w świecie realnym. Łatwo wtedy kogoś urazić. Zanim coś napiszesz, pomyśl, jak poczuje się odbiorca.

W sieci zawsze zostają ślady, nawet po usunięciu wiadomości. Ktoś mógł ją wcześniej zapisać, zrobić zrzut ekranu albo przesłać dalej.

Internet może też służyć życzliwości. Pozwala:

• utrzymywać kontakt z bliskimi, np. przez wideorozmowę z dziadkami, którzy mieszkają daleko;
• dzielić się wiedzą i doświadczeniem, np. nagraniem, które pokazuje, jak zrobić karmnik dla ptaków;
• zamieszczać pomocne opinie, np. o przeczytanej książce;
• wspierać sprawdzone zbiórki.

Życzliwa osoba w sieci pomaga innym i ich wspiera. Nikogo nie wyśmiewa i nie wyklucza z grupy.