Ja i rodzina: wypowiedzenia, interpunkcja, media - Nowe Zamieńmy słowo 4

Wypowiedzenie to wyraz lub grupa wyrazów ułożonych zgodnie z regułami gramatycznymi. Przekazuje zrozumiałą informację. Wypowiedzenia „Brawo!” i „Pomocy!” mają tylko po jednym wyrazie. Zestaw „kot mleko pić miską” nie jest wypowiedzeniem, bo wyrazy mają złe formy i nie przekazują jasnej informacji.

Ze względu na cel wypowiedzi, czyli to, po co mówimy, wyróżniamy cztery rodzaje wypowiedzeń:

• oznajmujące - powiadamiamy o czymś (na końcu zazwyczaj kropka);
• pytające - chcemy uzyskać informację (na końcu znak zapytania);
• rozkazujące - wydajemy rozkaz, zakaz lub polecenie albo o coś prosimy (na końcu zazwyczaj wykrzyknik lub kropka);
• wykrzyknikowe - wyrażamy emocje (na końcu wykrzyknik).

Rodzaj wypowiedzenia rozpoznajemy po celu, a nie po pojedynczych wyrazach. Pytające często zaczyna się od wyrazów: czy, kto, co, gdzie, kiedy, dlaczego. Jednak wypowiedzenie „Co za upał!” nie jest pytaniem, tylko wyraża emocje. Rozkazujące ma często czasownik w formie polecenia lub zakazu, np. przynieś, nie krzycz.

Wykrzyknikowe może być każde z pozostałych wypowiedzeń, gdy wyraża silne emocje, np. radość, zdziwienie albo złość. Tę samą myśl można wyrazić wypowiedzeniami różnego rodzaju. Zmieniają się wtedy forma i znak na końcu:

Interpunkcja to zasady używania znaków przestankowych, czyli interpunkcyjnych, w tekstach pisanych. Znaki pomagają poprawnie odczytać sens wypowiedzi. W polszczyźnie jest dziesięć takich znaków. Najczęściej używamy siedmiu: kropki, przecinka, dwukropka, myślnika, cudzysłowu, znaku zapytania i wykrzyknika.

Kropka, znak zapytania i wykrzyknik (znak wykrzyknienia) sygnalizują koniec wypowiedzenia. Następne wypowiedzenie zaczynamy wielką literą.

Jeden znak potrafi zmienić sens zdania. W zdaniu „Nie, czekaj na mnie!” ktoś prosi, żeby na niego zaczekać. W zdaniu „Nie czekaj na mnie!” prosi o coś odwrotnego: żeby nie czekać.

Cudzysłów („ ”) oznacza tytuły, np. Moja ulubiona książka to „Akademia pana Kleksa”. Wyodrębnia też przytoczone cudze słowa. Poprawna jest forma „w cudzysłowie” (tak jak „w rowie”).

Dwukropek (:) stawiamy przed wyliczeniem, które wcześniej zapowiadamy, np. Na obiad zjedliśmy dwa dania: zupę pomidorową i naleśniki. Bez zapowiedzi dwukropka nie ma, np. Na obiad zjedliśmy zupę pomidorową i naleśniki. Dwukropek stoi też przed przytoczeniem cudzych słów, np. Pani powiedziała: „Jutro piszemy dyktando”.

Myślnik ( - ) wskazuje przerwę w wypowiedzi, np. Mam nowe hobby - szachy. Dwoma myślnikami wydzielamy też wtrącenie, np. Nasz pies - mimo deszczu - chętnie wyszedł na spacer. W dialogu myślnik rozpoczyna każdą nową wypowiedź bohatera.

Przecinek rozdziela wyrazy i grupy wyrazów, żeby łatwiej było zrozumieć zdanie. Poznaj trzy sytuacje, w których go stawiamy.

W wyliczeniu przecinek oddziela wyrazy, które pełnią tę samą funkcję i odpowiadają na to samo pytanie. Na przykład w zdaniu „W lesie zbieraliśmy grzyby, jagody, szyszki” każdy wyraz wyliczenia odpowiada na pytanie co?

Przecinek stawiamy też wtedy, gdy łączymy wyrazy lub grupy wyrazów m.in. słowami: ale, lecz, bo, ponieważ, gdyż, chociaż, jeśli, gdy, więc, który (która, które). Przecinek stoi zwykle przed takim słowem, np. Zjem zupę, chociaż nie jestem głodny. Oddam ci książkę, którą pożyczyłem.

Przecinek stawiamy również w zwrotach: wiem, że; uważam, że; myślę, że; nie wiem, czy; zastanawiam się, czy. Stoi on przed „że” albo „czy”, np. Uważam, że ten film jest za długi.

Zazwyczaj nie stawiamy przecinka przed wyrazami: i, oraz, lub, albo, bądź, ani, np. Pojedziemy autobusem albo tramwajem. Nie lubię szpinaku ani brokułów.

W wyliczeniu przecinki oddzielają kolejne wyrazy, ale przed ostatnim „i” przecinka zazwyczaj nie ma, np. Do szkoły zabieram piórnik, zeszyty i drugie śniadanie.

Jak sprawdzić zdanie? Znajdź wyrazy, które łączą jego części. Potem przypomnij sobie, czy przed takim wyrazem zwykle stawiamy przecinek.

Media, czyli środki masowego przekazu (mass media), przekazują informacje bardzo wielu odbiorcom. Należą do nich np. telewizja, radio, prasa i internet. Smartfon czy komputer to nie media, tylko urządzenia, które dają do nich dostęp.

Media dzielimy na tradycyjne i cyfrowe.

Media cyfrowe są często interaktywne. Użytkownik nie tylko odbiera w nich informacje, lecz także sam je tworzy, np. dodaje zdjęcia albo nagrywa filmiki.

Ważne pojęcia:

• aplikacja - program ściągany na komputer lub smartfon, np. do nauki języka obcego albo do zakupów;
• komunikator - program do rozmowy i przesyłania informacji w czasie rzeczywistym, czyli na żywo;
• media społecznościowe - systemy internetowe, w których ludzie kontaktują się ze sobą i wymieniają poglądy oraz opinie.

Media rozwijały się stopniowo. Wynalezienie radia to koniec XIX wieku, a początki telewizji - lata 20. XX wieku. Cyfryzacja, czyli zamiana tekstów, zdjęć i nagrań na postać cyfrową, zaczęła się w 2. połowie XX wieku. Przyspieszyła na początku XXI wieku, gdy internet stał się powszechny, a smartfony popularne.

Media mają zalety: ułatwiają kontakt z innymi, naukę i pracę zdalną, dają szybki dostęp do informacji i rozrywki. Mają też wady: szerzą się w nich nieprawdziwe lub niesprawdzone informacje, jest w nich dużo reklam i łatwo stracić kontrolę nad czasem spędzanym przed ekranem.