Dostrzec piękno - nobliści, bajka, przypowieść, lektury - NOWE Słowa na start 8

1.Bajka

Krótki utwór wierszem lub prozą, w którym bohaterowie - często zwierzęta - uosabiają ludzkie cechy. Ma charakter alegoryczny i kończy się morałem, czyli pouczeniem. Wzorem są bajki Ignacego Krasickiego, które jak krzywe zwierciadło pokazują ludzkie przywary: głupotę, pychę, fałszywą przyjaźń.

2.Bajka filozoficzna

Krótkie opowiadanie, które w prosty, baśniowy sposób przedstawia ważny problem filozoficzny, np. czym jest piękno albo szczęście. Wydarzenia dzieją się w zmyślonym świecie, a ich sens trzeba odczytać przenośnie. Przykładem jest „Piękna twarz” Leszka Kołakowskiego.

3.Symbol

Przedmiot, postać lub zdarzenie, które oprócz znaczenia dosłownego ma ukryte, głębsze znaczenie - zwykle niejedno, odczytywane z całego utworu. Np. zgaszona świeca może oznaczać śmierć, przemijanie albo utratę nadziei. Alegoria ma jedno, stałe znaczenie (lis - chytrość), a symbol - wiele możliwych.

4.Literatura współczesna

Literatura czasów najnowszych, którą cechuje bogactwo tematów, idei artystycznych i stylów. W tym okresie polscy pisarze trzykrotnie otrzymali literacką Nagrodę Nobla - najważniejszą nagrodę literacką na świecie: Czesław Miłosz, Wisława Szymborska i Olga Tokarczuk.

5.Polscy laureaci literackiej Nagrody Nobla

Henryk Sienkiewicz (1905), Władysław Reymont (1924), Czesław Miłosz (1980), Wisława Szymborska (1996) i Olga Tokarczuk (2019, nagroda za rok 2018). Troje ostatnich laureatów to współcześni nobliści.

6.Mowa noblowska

Przemówienie, które laureat Nagrody Nobla wygłasza publicznie z okazji jej przyznania. Pisarz mówi w nim do słuchaczy o swoim pisaniu, roli literatury i o świecie.

7.Znaczenie dosłowne i przenośne

Znaczenie dosłowne to to, co słowa mówią wprost, a przenośne - ukryty sens, który trzeba odczytać. Np. „iść pod prąd” dosłownie znaczy iść przeciw nurtowi rzeki, a przenośnie - postępować inaczej niż większość. W przypowieści i bajce filozoficznej sens przenośny to prawda o człowieku i świecie.

8.Przypowieść

Krótka opowieść, w której postacie i zdarzenia mają sens przenośny: uczą prawdy moralnej albo życiowej. Bohaterowie są typowi, bez indywidualnych rysów, a sens trzeba odczytać samemu. Wzorem są przypowieści biblijne, np. o miłosiernym Samarytaninie; cechy przypowieści ma też „Zgubiona dusza” Olgi Tokarczuk.

9.Sentencja (aforyzm)

Krótkie, zwięzłe zdanie wyrażające ogólną prawdę o życiu lub ludziach, łatwe do zapamiętania, np. „Mierz siłę na zamiary, nie zamiar podług sił” (Adam Mickiewicz). Realizuje zasadę „w minimum formy maksimum treści”. Mistrzem aforyzmów był Stanisław Jerzy Lec.

10.Archaizm

Wyraz lub forma dawna, dziś nieużywana albo przestarzała, np. białogłowa (kobieta), zaiste (naprawdę), rzec (powiedzieć). Archaizmy spotykamy w dawnych utworach; współcześni autorzy używają ich, by oddać klimat minionych czasów.

11.Lektury obowiązkowe a epoki

Renesans: Jan Kochanowski - treny i pieśni. Oświecenie: Ignacy Krasicki - bajki. Romantyzm: Adam Mickiewicz - „Dziady cz. II” i „Pan Tadeusz”, Juliusz Słowacki - „Balladyna”, Aleksander Fredro - „Zemsta”.

12.Treny i pieśni Jana Kochanowskiego

Tren to utwór żałobny, w którym poeta wyraża żal po zmarłym i chwali jego zalety. Kochanowski napisał cykl trenów po śmierci córki Urszuli: rozpacz, cierpienie, szukanie pocieszenia. W pieśniach pisał o cnocie, mądrości, harmonii życia, Bogu i pięknie natury.

13.„Pan Tadeusz” - epopeja narodowa

Utwór Adama Mickiewicza (romantyzm): epopeja, czyli obszerny utwór epicki pisany wierszem, który zaczyna się inwokacją. Na tle wydarzeń historycznych pokazuje szlachtę - jej tradycje, zwyczaje, kłótnie i niezgody - oraz miłość do ojczyzny i przemianę bohatera.

14.Komedia („Zemsta”)

Utwór dramatyczny, który bawi i wywołuje śmiech, a przy tym ośmiesza ludzkie wady; zwykle kończy się szczęśliwie. „Zemsta” Aleksandra Fredry pokazuje spór szlachciców o mur i wyśmiewa kłótliwość i pychę szlachty, m.in. za pomocą kontrastu, karykatury i nazwisk znaczących.

15.„Dziady cz. II” i „Balladyna”

Dramaty romantyków z elementami fantastycznymi i ludowymi wierzeniami: w „Dziadach cz. II” Adama Mickiewicza duchy zmarłych przychodzą na obrzęd dziadów, w „Balladynie” Juliusza Słowackiego działają siły nadprzyrodzone. W obu ważny jest motyw winy i kary - zło nie pozostaje bez kary.