Twój niezbędnik - pojęcia na egzamin ósmoklasisty - NOWE Słowa na start 8

1.Rodzaje literackie

Trzy rodzaje literackie to liryka, epika i dramat. Liryka wyraża uczucia i przeżycia podmiotu lirycznego, zwykle w wersach i strofach. Epika opowiada fabułę - o zdarzeniach mówi narrator. Dramat jest przeznaczony do wystawienia na scenie: składa się z wypowiedzi bohaterów i didaskaliów, dzieli się na akty i sceny.

2.Fraszka, tren i pieśń

Gatunki liryczne, których najważniejszym polskim twórcą jest Jan Kochanowski. Fraszka to krótki, zwykle żartobliwy wiersz oparty na ciekawym pomyśle i zakończony puentą; tytuły często zaczynają się od „Na…” albo „Do…”. Tren to utwór żałobny, który chwali zmarłą osobę i wyraża żal po jej stracie. Pieśń to utwór stroficzny o regularnej budowie i wyrazistym rytmie, często z refrenem.

3.Pisownia „nie” (zasady od 2026 r.)

Łącznie piszemy „nie” z rzeczownikami (niepokój), z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi we wszystkich stopniach (niemiły, niemilszy, nienajlepiej) oraz z imiesłowami przymiotnikowymi (niepiszący, nieprzeczytany). Rozdzielnie - z czasownikami (nie wiem, nie można), z imiesłowami przysłówkowymi (nie wiedząc), z zaimkami i liczebnikami (nie ja, nie pięć) oraz z przysłówkami nieutworzonymi od przymiotników (nie bardzo).

4.Nowela

Krótki, zwięzły utwór pisany prozą: ma jeden wątek, wyraźny punkt kulminacyjny i puentę na końcu, a ważną rolę gra w nim wybrana postać albo przedmiot. Przykład: „Latarnik” Henryka Sienkiewicza. Od powieści różni się tym, że jest krótka i jednowątkowa.

5.Epopeja

Rozbudowany, wielowątkowy utwór pisany wierszem, który pokazuje dzieje bohaterów na tle przełomowych wydarzeń historycznych. Ma podniosły styl i język pełen środków stylistycznych. Przykład: „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza.

6.Ballada

Gatunek mieszany: wierszowany utwór o niesamowitych, często fantastycznych zdarzeniach, które budzą grozę. Nawiązuje do legend i wierzeń ludowych, a przyroda jest w niej świadkiem zdarzeń. Łączy cechy liryki (strofy, środki stylistyczne), epiki (fabuła, narrator) i dramatu (dialogi), np. „Świtezianka” Adama Mickiewicza.

7.Wielka litera w nazwach mieszkańców (od 2026 r.)

Od 1 stycznia 2026 r. nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi piszemy wielką literą, np. Warszawianin, Mokotowianin (z dzielnicy Mokotów), Chochołowianin (ze wsi Chochołów). Tak samo jak dotąd piszemy nazwy mieszkańców krajów i regionów, np. Polak, Ślązak. Zapis małą literą (warszawianin) jest już błędem.

8.Epitet

Wyraz, który określa rzeczownik - najczęściej przymiotnik. Uwydatnia cechę osoby, rzeczy albo zjawiska i pomaga ją sobie wyobrazić, np. „srebrny księżyc”, „ciężkie, ołowiane chmury”.

9.Przenośnia (metafora)

Połączenie wyrazów, w którym zyskują one nowe, dodatkowe znaczenie, więc nie można ich rozumieć dosłownie, np. „lawina pytań”, „płonąć ze wstydu”. Od porównania różni się tym, że nie ma słów „jak”, „niby”, „niczym”, „jakby” - porównaniem jest np. „oczy błyszczą jak gwiazdy”.

10.Uosobienie i ożywienie

Oba środki nadają przedmiotom, pojęciom i zjawiskom przyrody cechy istot żywych. Uosobienie daje im cechy ludzkie, np. „księżyc się zamyślił”, „drzewa plotkują”. Ożywienie daje cechy istot żywych, ale nie typowo ludzkie, np. „strumień biegnie”, „droga pełznie pod górę”.

11.Inwokacja

Rozbudowany, uroczysty zwrot do bóstwa albo innego duchowego patrona z prośbą o natchnienie i pomoc w tworzeniu dzieła, umieszczony na początku utworu. Jest odmianą apostrofy, czyli bezpośredniego zwrotu do adresata. Inwokacją zaczyna się „Pan Tadeusz”.

12.Pytanie retoryczne

Pytanie pozorne: nadawca nie czeka na odpowiedź albo odpowiedź jest oczywista. Ma skłonić odbiorcę do namysłu albo podkreślić emocje, np. „Kto z nas nie bał się kiedyś ciemności?”.

13.Czym różni się symbol od alegorii?

Oba poza znaczeniem dosłownym mają znaczenie ukryte. Alegoria jest jednoznaczna - odczytujemy ją w jeden sposób, np. lis w bajce oznacza spryt. Symbol jest wieloznaczny - można go interpretować na wiele sposobów, np. droga może oznaczać życie, wybór albo poszukiwanie.

14.Części mowy odmienne i nieodmienne

Odmienne części mowy to czasownik, rzeczownik, przymiotnik, liczebnik i zaimek. Nieodmienne to przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła i wykrzyknik. Zaimki odmieniają się jak wyrazy, które zastępują, więc zaimki zastępujące przysłówki (np. tam, kiedyś) się nie odmieniają.

15.Imiesłów przysłówkowy współczesny i uprzedni

Nieodmienne formy czasownika. Imiesłów współczesny kończy się na -ąc (śpiewając) i oznacza czynność jednoczesną z inną. Uprzedni kończy się na -łszy albo -wszy (zjadłszy, napisawszy) i oznacza czynność wcześniejszą. Wypowiedzenie z takim imiesłowem zamiast osobowej formy czasownika to imiesłowowy równoważnik zdania.

16.Jak odróżnić przydawkę, dopełnienie i okolicznik?

Przydawka określa rzeczownik i odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile? z czego?, np. drewniany stół. Dopełnienie określa czasownik i odpowiada na pytania przypadków (kogo? czego? komu? co? z kim? o czym?), np. czytam książkę. Okolicznik mówi o okolicznościach czynności: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? po co?, np. czytam wieczorem.

17.Równoważnik zdania, zdanie pojedyncze i zdanie złożone

Wypowiedzenia dzielimy według liczby orzeczeń. Równoważnik zdania nie ma orzeczenia, np. „Cisza w klasie.”. Zdanie pojedyncze ma jedno orzeczenie, np. „Dzwonek zadzwonił.”. Zdanie złożone ma co najmniej dwa orzeczenia, np. „Dzwonek zadzwonił i wszyscy wyszli.”.

18.Zdanie złożone współrzędnie

Zdania składowe są od siebie gramatycznie niezależne, łączy je tylko treść. Rodzaje: łączne (treści się łączą, np. i, oraz), rozłączne (wykluczają się, np. albo, lub), przeciwstawne (przeciwstawiają się, np. ale, lecz), wynikowe (drugie wynika z pierwszego, np. więc, dlatego).

19.Zdanie złożone podrzędnie

Zdanie podrzędne uzupełnia treść zdania nadrzędnego i odpowiada na pytanie o jedną z jego części. Rodzaje: przydawkowe (jaki? który? czyj?), dopełnieniowe (pytania przypadków, np. co? o czym?), okolicznikowe (gdzie? kiedy? jak? po co? z jakiego powodu?), podmiotowe (kto? co?) i orzecznikowe (kim? czym? jaki?).

20.Upodobnienia pod względem dźwięczności

Głoska pod wpływem sąsiedniej może zmienić wymowę. Udźwięcznienie: bezdźwięczna przed dźwięczną brzmi dźwięcznie, np. liczba [lidżba]. Ubezdźwięcznienie: dźwięczna w sąsiedztwie bezdźwięcznej brzmi bezdźwięcznie, np. babka [bapka], kwiat [kfiat]. Upodobnienie wsteczne zmienia głoskę poprzedzającą (babka), postępowe - następującą (kwiat).

21.Temat słowotwórczy i formant

Wyraz pochodny tworzymy od wyrazu podstawowego. Temat słowotwórczy to ich wspólna część, a formant - cząstka, która tworzy nowy wyraz: przedrostek (przed tematem), przyrostek (po temacie), wrostek (między dwoma tematami) albo formant zerowy (odrzucenie zakończenia). W temacie mogą wystąpić oboczności, np. las → leśny: temat las-/leś- (oboczności a:e, s:ś), formant -ny.