Czasy wojny i okupacji w literaturze i sztuce - NOWE Słowa na start 8

II wojna światowa w Polsce trwała od 1939 do 1945 r. We wrześniu 1939 r. Polskę zaatakowała najpierw III Rzesza, a potem ZSRS. Po przegranej kampanii wrześniowej okupanci zajęli cały kraj. Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow podzielili polskie ziemie między siebie.

Mieszkańcy Polski nie pogodzili się z okupacją. Świadczą o tym działalność konspiracyjna, akcje sabotażowe i dwa powstania: w getcie warszawskim (1943 r.) oraz warszawskie (1944 r.).

Życie codzienne było pełne trudności i niebezpieczeństw. Żywność bardzo podrożała, brakowało ubrań, środków czystości i leków. Trwały wysiedlenia, wywózki do obozów, aresztowania, uliczne łapanki i egzekucje.

Warszawa została niemal całkowicie zniszczona. Jej odbudowa po wojnie miała znaczenie symboliczne. Była hołdem dla poległych i znakiem odrodzenia kraju.

Nazizm to ideologia niemieckich narodowych socjalistów. Pod wodzą Adolfa Hitlera rządzili oni III Rzeszą. Nazizm głosił wyższość „rasy” niemieckiej. Szerzył rasizm i antysemityzm, czyli wrogość wobec Żydów, i prowadził do ich prześladowań. Dziś w Polsce propagowanie nazizmu jest przestępstwem.

Holocaust, czyli Zagłada, to ludobójstwo Żydów dokonane przez nazistowskie Niemcy. Ludobójstwo to zbrodnia polegająca na zaplanowanym wymordowaniu grupy ludzi z powodu ich narodowości, pochodzenia lub religii. Naziści najpierw zamykali Żydów w gettach. Potem wywozili ich do obozów zagłady i tam mordowali.

Polskie Państwo Podziemne to tajne państwo polskie utworzone w 1939 r. Podlegało polskiemu rządowi na uchodźstwie, czyli działającemu poza krajem. Kierowało konspiracją na szeroką skalę. Jego celem było wyzwolenie kraju spod władzy okupantów.

Szare Szeregi to konspiracyjna organizacja harcerska, również utworzona w 1939 r. Harcerze prowadzili mały sabotaż i walczyli z okupantem. Wielu z nich wzięło udział w powstaniu warszawskim.

Opór miał różne formy:

• mały sabotaż - drobne akcje, które szkodziły okupantowi, ośmieszały go i podtrzymywały ducha Polaków;
• oddziały partyzanckie - walka zbrojna z okupantem;
• tajne komplety - nielegalne lekcje po polsku; oficjalnie dzieci musiały uczyć się po niemiecku.

Legalnie ukazywała się tylko prasa kontrolowana przez okupanta, czyli gadzinówki. Polskie gazety i ulotki, czyli prasę podziemną (konspiracyjną), drukowano potajemnie, tak samo jak książki.

Najważniejszym zadaniem literatury było dawanie świadectwa, czyli opowiadanie o piekle wojny. Dlatego przeważały utwory oparte na faktach. Powstawało też wiele tekstów dziennikarskich. Najpopularniejsza była poezja, bo łatwiej i taniej było ją wydać niż prozę.

Przykładem utworu opartego na faktach są „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego (lektura obowiązkowa). Utwór opowiada o harcerzach z Szarych Szeregów i ich walce z okupantem w Warszawie. Jego tematy to przyjaźń, patriotyzm, wybory moralne i poświęcenie dla ojczyzny.

Część pisarzy wyjechała z Polski. Na przykład Melchior Wańkowicz został korespondentem wojennym. Wielu twórców, którzy zostali w kraju, brało czynny udział w walce z okupantem.

Pokolenie Kolumbów to twórcy urodzeni około 1920 r. Określenie wzięło się z tytułu powieści Romana Bratnego „Kolumbowie. Rocznik 20”. Kolumbowie wychowali się w wolnej Polsce i czuli się w niej bezpiecznie. Wojna zaskoczyła ich u progu dorosłości i przekreśliła ich plany na przyszłość. Wielu z nich walczyło z okupantem.

Do tego pokolenia należeli m.in.:

• Krzysztof Kamil Baczyński - poeta, który zginął w powstaniu warszawskim;
• Tadeusz Różewicz - poeta, który przeżył wojnę.

Tragizm Kolumbów można widzieć w tym, że wojna zabrała im młodość, a wielu z nich także życie.

II wojna światowa zakończyła epokę sztuki pełnej entuzjazmu oraz wiary w świat i człowieka. Wobec tragedii milionów ludzi zwątpiono w sens sztuki. Jednocześnie tworzenie dzieł i kontakt z nimi pomagały poradzić sobie z wojennym koszmarem.

Sztuka o wojnie pełni kilka zadań:

• upamiętnia ofiary, np. w formie pomnika, instalacji albo tablicy pamiątkowej;
• przestrzega przed powtórzeniem wojny;
• uwrażliwia na krzywdę i zło, także dziś, w świecie pełnym konfliktów;
• pyta o postawę człowieka wobec trudnych doświadczeń.

Omawiając dzieło o wojnie, warto sprawdzić, kogo przedstawia i kogo upamiętnia. Trzeba też ustalić, jakie emocje budzi i jaką postawę wobec wojny wyraża.

Narrator trzecioosobowy może komentować wydarzenia i zapowiadać, co stanie się później, np. „Tego wieczoru kapitan ostatni raz wypłynął z portu”.

Adresatem może być osoba, ale też rzecz lub pojęcie, np. wolność. Zwrot do adresata widać w wersach typu „Zostań ze mną do rana” albo „Opowiem wam o moim mieście”.

• obraz poetycki - fragment działający na wyobraźnię i zmysły; tworzą go epitety, porównania i przenośnie, np. gorący piasek parzy stopy (dotyk);
• kontrast - zestawienie przeciwieństw; uwydatnia różnice i wzmacnia emocje;
• uosobienie (personifikacja) - rzecz, zjawisko lub pojęcie myśli, mówi i czuje jak człowiek, np. wiatr opowiada drzewom bajki;
• ożywienie - rzecz lub zjawisko dostaje tylko cechy istoty żywej, np. mgła pełznie po łące;
• powtórzenie - ten sam wyraz, sylaba lub wers użyty kilka razy; podkreśla ważną myśl i nadaje rytm.

Nawiązanie literackie to odwołanie do innego utworu, jego bohaterów, tytułu lub autora. Czytelnik ma je rozpoznać, np. wiersz o sąsiadach kłócących się o mur nawiązuje do „Zemsty” Fredry.

Frazeologizm ostatni Mohikanin to człowiek, który broni wartości i jest w tym osamotniony.