Wzorce: autorytet, wywiad, wiersz wolny - NOWE Słowa na start 8

Światłocień to sposób malowania oparty na silnym kontraście światła i cienia. Jasne, oświetlone miejsca sąsiadują na obrazie z ciemnymi, zacienionymi.

Światłocień pełni na obrazie kilka funkcji:

• kieruje wzrok widza na to, co oświetlone, czyli zwykle na najważniejsze postacie i przedmioty;
• buduje nastrój, np. tajemniczy albo skupiony;
• podkreśla wypukłość kształtów, dzięki czemu postacie wydają się trójwymiarowe.

Opisując obraz, ustal najpierw, gdzie jest źródło światła i na co pada. Potem sprawdź, co pozostaje w cieniu. Oświetlone elementy można odczytać jako najważniejsze dla sensu dzieła.

Autorytet to osoba ceniona za wiedzę, doświadczenie i wartości. Wzorujemy się na niej zwykle w jednej określonej dziedzinie. Prawdziwy autorytet wspiera nasze samodzielne myślenie i nie oczekuje ślepego posłuszeństwa. Nawet jego zdanie można czasem zakwestionować.

Trzy pojęcia łatwo pomylić:

• autorytet - cenimy go za wiedzę i wartości;
• guru - naśladujemy go bezkrytycznie, a on nie dba o naszą samodzielność;
• idol - podziwiamy go zwykle za sławę lub sukces.

Częstym błędem jest przenoszenie autorytetu na inne dziedziny. Wybitna śpiewaczka nie staje się przez to znawczynią budowy mostów.

Wzorem bywa też altruista, czyli ktoś, kto bezinteresownie troszczy się o dobro innych, także kosztem własnych korzyści. Przeciwieństwem altruizmu jest egoizm - stawianie na pierwszym miejscu siebie i swoich potrzeb.

Wywiad to gatunek dziennikarski: zapis rozmowy dziennikarza z rozmówcą w formie pytań i odpowiedzi. Rozmówcą bywa ekspert w jakiejś dziedzinie albo znana osoba.

Wywiad zwykle otwiera lid, czyli wstęp. Przedstawia on rozmówcę i temat rozmowy.

Dziennikarz nie tylko zadaje pytania. Komentuje odpowiedzi, dopowiada i podsumowuje. Dzięki temu rozmowa staje się głębsza, a rozmówca rozwija i wyjaśnia swoje myśli. Dlatego profesjonalny wywiad nie składa się z samych pytań i odpowiedzi.

Przygotowując wywiad, najpierw wybierz rozmówcę i temat, a potem ułóż pytania. Najwięcej dają pytania, na które nie da się odpowiedzieć samym „tak” albo „nie”, np. zaczynające się od „dlaczego” lub „jak”.

Obce wyrazy i zwroty trafiają do polszczyzny jako kalki albo zapożyczenia, a kolokwializmy pochodzą z języka potocznego.

Kalek unikamy, gdy polszczyzna ma własny, utarty zwrot, np. zamiast „na koniec dnia” (z angielskiego) lepiej powiedzieć „ostatecznie”.

Kolokwializmy pasują do swobodnej rozmowy. W tekście publicystycznym zbliżają autora do czytelnika i nadają tekstowi swobodny ton. W wypowiedzi oficjalnej, np. w podaniu, są błędem stylistycznym.

W utworach epickich opowiada narrator. Nie utożsamiamy go z autorem - to postać przez niego stworzona.

W narracji pierwszoosobowej narrator jest uczestnikiem lub świadkiem zdarzeń i mówi o sobie: ja, zrobiłam, zobaczyłem. Pokazuje świat ze swojego punktu widzenia i ujawnia własne myśli i uczucia. W narracji trzecioosobowej narrator opowiada o bohaterach: on, ona, oni.

W wierszu mówi podmiot liryczny. Osoba lub grupa, do której się zwraca, to adresat wiersza. Bezpośredni zwrot do adresata nazywamy apostrofą, np. „Mamo, zostań jeszcze chwilę”. Nie myl tych pojęć: podmiot liryczny mówi, a adresat jest tym, do kogo kierowane są słowa.

Wiersz różewiczowski to odmiana wiersza wolnego stworzona przez Tadeusza Różewicza, np. „List do ludożerców”. Prawie nie ma w nim znaków interpunkcyjnych. Ich rolę przejmuje podział na wersy: wyodrębnia słowa i podkreśla ich znaczenie.

Jak rozpoznać rodzaj wiersza:

• policz sylaby w kilku wersach - zmienna liczba wskazuje na wiersz wolny;
• sprawdź, czy wersy się rymują i czy zwrotki mają tyle samo wersów;
• zwróć uwagę na interpunkcję - krótkie wersy prawie bez przecinków i kropek wskazują na wiersz różewiczowski.

Przenośnia (metafora) to połączenie wyrazów, w którym słowa zyskują nowe, niedosłowne znaczenie, np. „złote serce” (wielka dobroć), „burza oklasków” (głośne, długie brawa). Od porównania odróżnia ją brak wyrazów „jak”, „niczym”, „jakby”: „biały jak śnieg” to porównanie.

Wyliczenie to wymienianie jeden po drugim wielu osób, rzeczy, cech lub czynności. Podkreśla nadmiar, różnorodność albo ważność tego, co wymieniono, np. „Sprzątał, gotował, prał i jeszcze odrabiał lekcje”.

Tryb rozkazujący wyraża polecenie, prośbę lub radę, a z „nie” - zakaz. Dlatego często pojawia się w apelach. Formą 1. osoby liczby mnogiej mówiący włącza do apelu także siebie, np. „nie poddawajmy się” zamiast „nie poddawajcie się”.

W wypowiedzi przekonującej najpierw formułujemy tezę, czyli myśl, której bronimy. Argument uzasadnia tezę - wyjaśnia, dlaczego jest słuszna. Przykład to konkretny fakt, sytuacja lub postać. Ilustruje argument i pokazuje, że sprawdza się on w rzeczywistości.

Argument odpowiada więc na pytanie „dlaczego?”, a przykład wskazuje konkretny przypadek. Jeden argument można poprzeć kilkoma przykładami.

Słabym uzasadnieniem jest stereotyp: uproszczony, utrwalony i często krzywdzący sąd o grupie ludzi. Przypisuje wszystkim członkom grupy te same cechy, np. „wszyscy nastolatkowie myślą tylko o telefonie”. Nie wynika z poznania konkretnej osoby, dlatego nie jest rzetelnym argumentem.