Wobec życiowych doświadczeń - wywiad, rozprawka, style - NOWE Słowa na start 8

1.Budowa wywiadu

Wstęp: przedstawienie rozmówcy (kim jest, czym się zajmuje), okoliczności i tematu rozmowy. Rozwinięcie: pytania i odpowiedzi, bez odbiegania od tematu. Zakończenie: podsumowanie rozmowy i podziękowanie rozmówcy. Przed publikacją wywiad przekazuje się rozmówcy do autoryzacji.

2.Pytania w wywiadzie

Mają skłaniać do wyczerpujących odpowiedzi, dlatego unikamy pytań zaczynających się od „czy”, na które wystarczy „tak” albo „nie”. Dobre pytania nawiązują do siebie, pokazują przygotowanie do rozmowy i nikogo nie urażają. W zapisie pierwszą wypowiedź oznacza się pełnym imieniem i nazwiskiem, dalsze - inicjałami.

3.Rodzaje fotografii

Artystyczna (oryginalny pomysł artysty, często efekty, np. filtry), reportażowa (dokumentuje wydarzenia, by poruszyć odbiorcę; nie może być inscenizowana), reklamowa (zachęca do kupna, często z ambicjami artystycznymi), użytkowa (cel praktyczny, np. makrofotografia, zdjęcia do dokumentów, fotografia kryminalistyczna), amatorska (proste dokumentowanie życia prywatnego).

4.Środki wyrazu fotografii

Kadrowanie (wybór fragmentu, który fotograf chce uwiecznić), głębia ostrości (zakres odległości, w którym obiekty są ostre - ostre wydaje się ważniejsze niż rozmyte tło), kolorystyka (barwy harmonijne uspokajają, kontrastowe dodają dynamiki), filtry (przekształcają obraz), ziarno (zagęszczenia jasnych i ciemnych punktów) i rozmycie (daje złudzenie ruchu).

5.Ocena fotografii

Najpierw ustalamy cel zdjęcia. W artystycznym oceniamy kompozycję, grę światła i cienia, oryginalność, siłę wyrazu i bogactwo skojarzeń. W reportażowym - siłę oddziaływania na emocje i trafne ukazanie istoty wydarzeń. W reklamowym - walory estetyczne, przekaz i wpływ na decyzje zakupowe.

6.Budowa rozprawki

Wstęp: wprowadzenie do tematu, teza (stanowisko piszącego) i zapowiedź dalszych rozważań. Rozwinięcie: argumenty zilustrowane przykładami, każdy w osobnym akapicie. Zakończenie: podsumowanie rozważań i wnioski.

7.Argument a przykład

Argument to twierdzenie, które uzasadnia tezę, np. „Czytanie rozwija wyobraźnię”. Przykład ilustruje argument i dowodzi, że jest prawdziwy - np. losy bohatera lektury albo prawdziwe wydarzenie. Tych pojęć nie wolno stosować zamiennie.

8.Akapit w rozwinięciu rozprawki

Każdy akapit zaczyna się od zdania nawiązującego do tezy lub wcześniejszych rozważań. Potem albo formułujemy argument, rozwijamy go i ilustrujemy przykładem, albo zaczynamy od przykładu i kończymy go wnioskiem o charakterze argumentu.

9.Błędy w rozprawce

Najczęstsze: mylenie argumentu z przykładem, streszczanie lektury zamiast funkcjonalnego wykorzystania jej wątków, bezpośrednie zwroty do adresata i słownictwo nacechowane emocjonalnie, monotonia i powtórzenia wyrazów (zastępujemy je synonimami).

10.Neologizm

Nowy wyraz lub wyrażenie, utworzone albo zapożyczone, by nazwać nowe zjawisko, wynalazek lub zajęcie. Bywa potoczny (często nacechowany emocjonalnie), specjalistyczny albo literacki (neologizm artystyczny). Wzbogaca język, nazywa nowe elementy rzeczywistości i ułatwia precyzyjne formułowanie myśli.

11.Rodzaje neologizmów

Słowotwórcze - utworzone od istniejących wyrazów za pomocą formantów (np. domówka); znaczeniowe - dawne wyrazy z nowym znaczeniem (np. korek - zator w ruchu drogowym); frazeologiczne - nowe stałe połączenia wyrazów (np. woda smakowa); zapożyczenia - wyrazy z innych języków (np. tablet).

12.Zapożyczenia (wyrazy obce) i wyrazy rodzime

Zapożyczenia pochodzą z innych języków; mogą zachować oryginalny zapis i wymowę albo zostać spolszczone (np. biznes z ang. business) i zwykle zaczynają się odmieniać. Wyrazy rodzime odziedziczyliśmy z prasłowiańskiego albo utworzono je od wyrazów polskich. Zapożyczeń nadużywanych z mody, gdy jest dobry polski odpowiednik, unikamy.

13.Relacje znaczeniowe wyrazów

Synonimy - wyrazy o podobnym znaczeniu (smutny - przygnębiony); antonimy - o przeciwnym (wysoki - niski); homonimy - wyrazy o tym samym brzmieniu i zupełnie różnych, niezwiązanych znaczeniach (bal - zabawa, bal - kłoda); wyrazy wieloznaczne - jeden wyraz o kilku powiązanych znaczeniach (głowa człowieka, głowa rodziny).

14.Styl języka

Charakterystyczny sposób ukształtowania wypowiedzi (słownictwo, budowa zdań) dopasowany do sytuacji komunikacyjnej i celu nadawcy. Wyróżniamy style: naukowy, urzędowy, publicystyczny, artystyczny i potoczny. Wypowiedź, która nie należy do żadnego stylu, jest neutralna stylistycznie.

15.Styl naukowy

Styl tekstów przekazujących wiedzę: artykułów naukowych, referatów, wykładów. Cechy: spójność, logika, precyzja, obiektywizm, specjalistyczne terminy, długie zdania złożone, przypisy i cytaty.

16.Styl urzędowy

Styl kontaktów z urzędami i instytucjami: podań, pism urzędowych, instrukcji. Cechy: brak emocji, zwięzłość, odesłania do przepisów, bezosobowe formy czasowników (należy, zapewniono), schematyczne zwroty (niniejszym, uprzejmie proszę).

17.Styl publicystyczny

Styl prasy, radia i telewizji. Cechy: obrazowość (frazeologizmy, metafory, porównania), wyrazy nacechowane emocjonalnie i oceniające, różnorodne słownictwo z terminami fachowymi, proste, łatwe w odbiorze zdania, skrótowce i modne wyrazy.

18.Styl artystyczny

Styl dzieł literackich. Cechy: liczne środki stylistyczne (np. epitety, przenośnie, porównania), oryginalność i bogate słownictwo.

19.Styl potoczny

Styl codziennych, nieoficjalnych rozmów z rodziną i rówieśnikami. Cechy: duża ekspresywność, wyrazy nacechowane emocjonalnie i potoczne, krótkie zdania i równoważniki zdań, mniejsza dbałość o poprawność.

20.Błąd stylistyczny

Użycie środków językowych niepasujących do sytuacji komunikacyjnej. Najczęściej to wyrazy potoczne w sytuacji oficjalnej albo elementy stylu naukowego lub urzędowego w zwykłej, potocznej rozmowie.

21.Wielka i mała litera

W polszczyźnie podstawowa jest mała litera, a wielkiej używamy tylko wtedy, gdy wymaga tego reguła. W tytułach utworów wielką literą piszemy tylko pierwszy wyraz (i nazwy własne), np. „Opowieść wigilijna”. Nazwy miesięcy piszemy małą literą (3 maja 2026 r.), ale nazwy świąt i ulic - wielką (Święto Narodowe Trzeciego Maja, ul. 3 Maja).

22.Partykuła by

Z osobowymi formami czasownika piszemy ją łącznie, np. zrobiłaby, odebrałbym, poszlibyśmy. Rozdzielnie piszemy ją np. z wyrazami można, trzeba, gdzie: można by, trzeba by, gdzie by.