Wobec życiowych doświadczeń - epika, sonet, kryminał - NOWE Słowa na start 8

1.Rodzaje literackie

Trzy podstawowe grupy utworów: epika (narrator opowiada historię), liryka (podmiot liryczny wyraża uczucia i przeżycia) i dramat (utwór do wystawienia na scenie, oparty na dialogach postaci).

2.Epika

Rodzaj literacki obejmujący utwory, w których narrator opowiada historię (fabułę) rozgrywającą się w świecie przedstawionym, a bohaterowie wypowiadają się w monologach lub dialogach. Utwór epicki może być pisany prozą albo wierszem, np. „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza.

3.Fabuła

Historia opowiadana w utworze epickim: ciąg zdarzeń z udziałem bohaterów, powiązanych ze sobą czasowo (jedno po drugim) i przyczynowo (jedno wynika z drugiego).

4.Świat przedstawiony

Wszystko, co składa się na rzeczywistość utworu: bohaterowie, miejsce i czas akcji oraz wydarzenia. Może być opisany bardzo drobiazgowo albo tylko zarysowany.

5.Narrator

Osoba, która opowiada o wydarzeniach w utworze epickim; nie utożsamiamy jej z autorem. Narrator trzecioosobowy opowiada o innych (on, ona, oni), a pierwszoosobowy - o sobie, jako uczestnik zdarzeń (ja, my).

6.Dialog i monolog

Dialog to rozmowa co najmniej dwóch postaci, które wymieniają się wypowiedziami. Monolog to dłuższa wypowiedź jednej postaci, skierowana do innych albo do siebie samej.

7.Gatunki epickie

Najbardziej znane to: mit, legenda, baśń, przypowieść, bajka, pamiętnik, dziennik, nowela, opowiadanie i powieść. We wszystkich narrator opowiada jakąś historię.

8.Sonet

Wiersz złożony z 14 wersów w czterech strofach: dwóch czterowersowych i dwóch trzywersowych. Zwykle dwie pierwsze strofy są opisowe, a dwie ostatnie - refleksyjne. Sonety pisał np. Adam Mickiewicz w cyklu „Sonety krymskie”.

9.Porównanie

Środek stylistyczny, który zestawia dwie rzeczy, osoby lub zjawiska za pomocą wyrazów: jak, niby, niczym, jakby, np. „fale wysokie jak góry”. Uwydatnia cechę i pobudza wyobraźnię.

10.Metafora (przenośnia)

Połączenie wyrazów, które razem zyskują nowe, niedosłowne znaczenie, np. „morze łez”, „życie to teatr”. W odróżnieniu od porównania nie ma w niej słów jak, niczym, jakby.

11.Uosobienie (personifikacja)

Nadanie zwierzętom, przedmiotom, zjawiskom przyrody albo pojęciom cech i zachowań ludzkich, np. „wiatr zawodził żałośnie”, „las szeptał o czymś”.

12.Wyrazy dźwiękonaśladowcze

Wyrazy, których brzmienie naśladuje odgłosy, np. szum, plusk, trzask, huk, chlupotać. W opisie pomagają usłyszeć to, co się dzieje.

13.Wyliczenie

Wymienienie po kolei wielu elementów, np. osób, przedmiotów, czynności albo zjawisk. Może podkreślać bogactwo, chaos albo dynamikę opisywanej sceny, np. „krzyk, płacz, tupot, trzask drzwi”.

14.Nastrój utworu

Uczucie, które utwór wywołuje w odbiorcy, np. grozy, smutku, spokoju, radości. Tworzą go m.in. obrazy poetyckie, dobór słów i środki stylistyczne.

15.Puenta

Zakończenie utworu, które zawiera jego najważniejszą myśl, często zaskakującą. Zamyka utwór i skłania czytelnika do refleksji.

16.Bohater romantyczny

Typowa postać literatury romantyzmu. Jego cechy to m.in.: indywidualizm, samotność i skłócenie ze światem, bunt, wrażliwość artysty, nieszczęśliwa miłość, wędrówka oraz gotowość do poświęceń dla ojczyzny.

17.Podróż w życiu romantyków

Dla romantyków podróż była poznawaniem nowych miejsc, a także wędrówką duchową: w zetknięciu z potęgą natury szukali prawdy o sobie. Polakom, z powodu sytuacji politycznej kraju, podróż często oznaczała tułaczkę i wygnanie.

18.Powieść kryminalna (detektywistyczna)

Odmiana powieści, która podejmuje temat zbrodni i pokazuje dochodzenie do wykrycia sprawcy albo zebrania dowodów winy. Wydarzenia są odkrywane stopniowo i zwykle układają się w całość dopiero w finale, a czytelnik skupia się na rozwiązywaniu zagadki.

19.Autobiografia (wspomnienia)

Utwór, w którym autor opowiada o własnym życiu i doświadczeniach. Narracja jest pierwszoosobowa, a narratorem jest sam autor - to wyjątek od zasady, że narratora nie utożsamiamy z autorem.

20.Wywiad

Rozmowa ze znaną osobą, autorytetem w danej dziedzinie, np. pisarzem, uczonym, artystą. Składa się z pytań, w większości przygotowanych wcześniej i tworzących spójną całość, oraz odpowiedzi. Zwykle dotyczy jednego tematu.

21.Gra słów oparta na frazeologizmie

Celowe przekształcenie związku frazeologicznego albo użycie go tak, by działało naraz znaczenie przenośne i dosłowne. Np. nagłówek „Kardiolog trzyma rękę na pulsie” mówi o lekarzu badającym puls i o kimś, kto dobrze orientuje się w sprawach.