Biologia
Biologia: organizmy, badania i obserwacje mikroskopowe
autor: Merry
Poznasz dziedziny biologii, czynności życiowe i poziomy budowy organizmów oraz wybrane wiadomości o szkielecie człowieka. Nauczysz się planować doświadczenia, rozpoznawać części mikroskopu i przygotowywać preparaty.
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Biologia i czynności życiowe
Etap 1 · 12 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Budowa organizmów i szkielet
Etap 2 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Metoda naukowa
Etap 3 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Budowa i działanie mikroskopu
Etap 4 · 12 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Preparaty i przebieg obserwacji
Etap 5 · 3 fiszki · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Czym zajmuje się biologia?
Biologia bada budowę i czynności życiowe organizmów, zależności między organizmami oraz związki organizmów z ich środowiskiem.
2.Zoologia, botanika i mikrobiologia
Zoologia bada zwierzęta, botanika - rośliny, a mikrobiologia - mikroorganizmy. Ten podział dziedzin biologii uwzględnia obiekt badań.
3.Anatomia, fizjologia i ekologia
Anatomia bada budowę wewnętrzną organizmów, fizjologia - ich czynności życiowe, a ekologia - m.in. zależności między organizmami a środowiskiem.
4.Wspólne cechy organizmów
Wszystkie organizmy mają budowę komórkową i wykonują czynności życiowe: odżywiają się, oddychają, wydalają, wykonują ruchy, reagują na bodźce, rozmnażają się oraz rosną i rozwijają się.
5.Odżywianie się a oddychanie
Odżywianie się dostarcza składników pokarmowych, które są źródłem energii i materiałem do budowy komórek. Oddychanie uwalnia z pokarmu energię potrzebną do życia; u większości organizmów wymaga tlenu.
6.Wydalanie
Wydalanie polega na usuwaniu z organizmu substancji niepotrzebnych i szkodliwych.
7.Ruch i reakcja na bodźce
Ruch to zmiana położenia całego ciała lub jego części. Reakcja na bodźce pozwala organizmowi dostosować się do zmian zachodzących w środowisku.
8.Wzrost, rozwój i rozmnażanie się
Wzrost to zwiększanie rozmiarów i masy ciała. Rozwój obejmuje zmiany wyglądu i sposobu funkcjonowania organizmu w ciągu życia. Rozmnażanie się polega na wydawaniu potomstwa; może być płciowe, z udziałem męskich i żeńskich komórek rozrodczych, lub bezpłciowe.
9.Komórka i tkanka
Komórka jest podstawową jednostką budowy i funkcjonowania organizmu. Tkanka to zespół komórek o podobnej budowie, które wykonują określone zadania; u człowieka mają też podobne pochodzenie.
10.Poziomy budowy organizmu wielokomórkowego
Od najmniejszego poziomu są to: komórka, tkanka, narząd u zwierząt lub organ u roślin, układ narządów lub system organów, organizm. Tkanki budują narządy lub organy, te tworzą układy lub systemy, a ich współpraca umożliwia funkcjonowanie organizmu.
11.Szkielet osiowy i obręcz barkowa
Szkielet osiowy obejmuje czaszkę, kręgosłup i klatkę piersiową. Obręcz barkowa łączy kończynę górną ze szkieletem osiowym.
12.Które kości pełnią funkcję ochronną?
Funkcję ochronną pełnią m.in. żebra i kości czaszki.
13.Połączenie mięśnia szkieletowego z kością
Mięsień szkieletowy jest połączony z kością za pomocą ścięgna.
14.Główna tkanka budująca trzon kości długiej
Trzon kości długiej jest zbudowany głównie z tkanki kostnej zbitej.
15.Wapń a stan kości
Kości o zmniejszonej gęstości zawierają mniej składników mineralnych, zwłaszcza wapnia. Dostarczanie odpowiedniej ilości związków wapnia pomaga utrzymać mocne i zdrowe kości.
16.Skutek niedoboru witaminy D
Niedobór witaminy D może spowodować krzywicę.
17.Obserwacja a doświadczenie
Obserwacja polega na uważnym przyglądaniu się organizmom lub procesom bez wpływania na nie. W doświadczeniu celowo zmieniamy jeden czynnik wpływający na badany organizm lub proces.
18.Próba badawcza i próba kontrolna
W próbie badawczej zmieniamy wybrany czynnik, a w kontrolnej go nie zmieniamy. Pozostałe warunki obu prób muszą być takie same.
19.Problem badawczy a hipoteza
Problem badawczy to pytanie, na które szukamy odpowiedzi podczas doświadczenia. Hipoteza jest jedną z możliwych odpowiedzi na to pytanie i wymaga sprawdzenia.
20.Pierwsze trzy etapy metody naukowej
Najpierw przeprowadzamy obserwację, następnie formułujemy problem badawczy, a potem stawiamy hipotezę.
21.Etapy metody naukowej po postawieniu hipotezy
Po postawieniu hipotezy planujemy i przeprowadzamy doświadczenie, zbieramy i analizujemy wyniki, a następnie formułujemy wniosek.
22.Co trzeba ustalić podczas planowania doświadczenia?
Trzeba wybrać potrzebne materiały, określić czas trwania doświadczenia, zaplanować próbę badawczą i kontrolną oraz określić sposób notowania wyników.
23.Wynik a wniosek doświadczenia
Wyniki to rezultaty uzyskane w próbie badawczej i kontrolnej. Wniosek wynika z analizy wyników i potwierdza lub odrzuca hipotezę.
24.Pięć cech dobrego badacza
Szacunek dla przyrody oznacza nieniszczenie roślin i niepłoszenie zwierząt. Ostrożność wymaga ochrony skóry i oczu. Cierpliwość pozwala realizować długie lub powtarzane badania. Systematyczność polega na regularnym zapisywaniu wyników, a rzetelność - na dokładnym badaniu i dokumentowaniu.
25.Do czego służy mikroskop optyczny?
Mikroskop optyczny pozwala oglądać obiekty niewidoczne gołym okiem w powiększeniu nawet do tysiąca razy. Można obserwować obiekty żywe i martwe, przygotowane w postaci preparatów.
26.Obiektyw i okular
Obiektyw powiększa obraz oglądanego przedmiotu. Okular dodatkowo powiększa obraz wytworzony przez obiektyw.
27.Tubus
Tubus jest elementem mikroskopu, w którym znajduje się okular.
28.Rewolwer mikroskopu
Rewolwer umożliwia zmianę obiektywu.
29.Stolik mikroskopu
Stolik to część mikroskopu, na której umieszczamy preparat.
30.Źródło światła i lusterko w mikroskopie
Źródło światła oświetla obiekt obserwacji. W mikroskopie wyposażonym w lusterko ustawiamy je tak, aby oświetlić pole widzenia.
31.Śruba makrometryczna i mikrometryczna
Obie śruby służą do ustawiania ostrości obrazu. Śruba makrometryczna pozwala wstępnie uzyskać wyraźny obraz, a mikrometryczna - dokładnie wyregulować jego ostrość.
32.Jak oblicza się powiększenie obrazu w mikroskopie?
Mnożymy powiększenie okularu przez powiększenie używanego obiektywu. Obie wartości odczytujemy z tych części mikroskopu.
33.Preparat mikroskopowy
Preparat mikroskopowy to obiekt przygotowany do oglądania pod mikroskopem. Przy samodzielnym przygotowaniu umieszczamy go w kropli wody na szkiełku podstawowym i przykrywamy szkiełkiem nakrywkowym.
34.Przybory do przygotowania preparatu mikroskopowego
Potrzebne są m.in. szkiełko podstawowe, szkiełko nakrywkowe, zakraplacz, pęseta, igła preparacyjna oraz zlewka z wodą.
35.Kolejność przygotowania preparatu i umieszczenia go w mikroskopie
Nanosimy kroplę wody na szkiełko podstawowe, przygotowujemy obiekt pęsetą i igłą preparacyjną, umieszczamy go w kropli, nakrywamy szkiełkiem nakrywkowym i kładziemy preparat na stoliku mikroskopu.
36.Od czego zaczynamy obserwację mikroskopową?
Ustawiamy obiektyw o najmniejszym powiększeniu, oświetlamy pole widzenia i umieszczamy preparat na stoliku tak, aby obiekt znalazł się w polu widzenia.
37.Jak ustawić ostrość podczas rozpoczynania obserwacji?
Przy najmniejszym powiększeniu, patrząc z boku, śrubą makrometryczną ostrożnie zbliżamy obiektyw do preparatu, nie dotykając go. Następnie patrzymy przez okular i powoli oddalamy obiektyw od preparatu tą śrubą, aż uzyskamy wyraźny obraz. Ostrość dokładnie ustawiamy śrubą mikrometryczną.
38.Jak zwiększamy powiększenie podczas obserwacji?
Obracamy rewolwer i wybieramy obiektyw o większym powiększeniu, a następnie ponownie regulujemy ostrość. Powiększenie zwiększamy stopniowo, zaczynając od najmniejszego.
39.Najważniejsza zasada bezpieczeństwa przy zbliżaniu obiektywu
Obiektyw nie może dotykać preparatu. Zbliżamy go ostrożnie za pomocą śruby makrometrycznej.
40.Mikroskop elektronowy
Mikroskop elektronowy służy do badania szczegółów budowy bardzo małych obiektów, m.in. wirusów i bakterii. Najlepsze takie mikroskopy powiększają obraz nawet milion razy; niektóre umożliwiają uzyskanie obrazu przestrzennego.
Notatka
Biologia i jej dziedziny
Biologia obejmuje badanie organizmów, ich działania oraz zależności z otoczeniem. Bada także związki między organizmami, np. drapieżnictwo, pasożytnictwo i roślinożerność, oraz wpływ temperatury i dostępu do światła na życie.
Dziedziny biologii można wyróżniać według obiektu badań albo rodzaju zagadnienia. Zoologia, botanika i mikrobiologia określają, jakie organizmy badamy. Anatomia, fizjologia i ekologia wskazują, czy interesuje nas budowa wewnętrzna, czynności życiowe, czy zależności ze środowiskiem.
Co wyróżnia organizmy żywe?
Budowa komórkowa i wykonywanie czynności życiowych są wspólne wszystkim organizmom. Drożdże mogą składać się z jednej komórki, a sekwoja - z miliardów komórek.
Składniki pokarmowe służą jako materiał do budowy komórek i źródło energii. Podczas oddychania energia jest uwalniana z pokarmu; większość organizmów, również rośliny, potrzebuje do tego tlenu. Powstający tlenek węgla(IV) jest usuwany z organizmu w procesie wydalania, podobnie jak nadmiar wody i inne niepotrzebne lub szkodliwe substancje.
Ruch obejmuje zmianę położenia całego ciała lub jego części. Reagowanie na zapach, światło i dźwięk pozwala dostosować działanie organizmu do zmian w otoczeniu; u pandy węch i słuch pomagają wykrywać drapieżniki.
Wzrost zwiększa rozmiary i masę, natomiast rozwój zmienia wygląd i sposób funkcjonowania. Rozmnażanie prowadzi do powstania potomstwa; płciowe zachodzi z udziałem męskich i żeńskich komórek rozrodczych, a niektóre organizmy rozmnażają się bezpłciowo.
Od komórki do organizmu - także u człowieka
Komórki o podobnej budowie współdziałają w tkankach. Tkanki tworzą części ciała wyspecjalizowane w określonych zadaniach, a ich współpraca obejmuje kolejne, coraz większe poziomy organizacji.
| Poziom | Zwierzęta | Rośliny |
|---|---|---|
| Komórka | zwierzęca | roślinna |
| Tkanka | mięśniowa | miękiszowa |
| Narząd lub organ | serce | liść |
| Układ lub system | krwionośny | pędowy |
| Organizm | zwierzę | roślina |
U człowieka komórki kostne tworzą tkankę kostną, z której są zbudowane kości, np. kość ramienna. Ponad 200 kości składa się na układ szkieletowy, współpracujący z innymi układami narządów.
Szkielet osiowy obejmuje czaszkę, kręgosłup i klatkę piersiową. Obręcz barkowa łączy z nim kończynę górną. Żebra i kości czaszki pełnią funkcję ochronną, a mięśnie szkieletowe są przytwierdzone do kości ścięgnami.
Trzon kości długiej buduje głównie tkanka kostna zbita. Zmniejszona gęstość kości wiąże się z mniejszą zawartością składników mineralnych, zwłaszcza wapnia; odpowiednia podaż jego związków pomaga utrzymać mocne kości. Niedobór witaminy D może powodować krzywicę.
Jak sprawdzać hipotezy?
Obserwacja nie zmienia badanego zjawiska. Doświadczenie sprawdza wpływ celowo zmienionego czynnika. Gdy badamy wpływ wilgotności gleby na kiełkowanie nasion, zmieniamy ilość dostarczanej wody, a nie wszystkie warunki jednocześnie.
| Próba | Badany czynnik | Pozostałe warunki |
|---|---|---|
| Badawcza | zmieniony | jednakowe |
| Kontrolna | niezmieniony | jednakowe |
Metoda naukowa zaczyna się od spostrzeżenia, które prowadzi do pytania. Problem badawczy określa, czego chcemy się dowiedzieć, a hipoteza proponuje odpowiedź. Następnie sprawdzamy tę odpowiedź i oceniamy ją na podstawie uzyskanych danych.
Planując doświadczenie, wybieramy materiały, ustalamy czas trwania, przygotowujemy obie próby i określamy sposób zapisu wyników. Wyniki są rezultatami obu prób; wniosek stanowi potwierdzenie albo odrzucenie hipotezy na ich podstawie.
Ważne
Próby muszą różnić się tylko jednym badanym czynnikiem. Zmiana kilku warunków naraz nie pozwala ustalić, który z nich wpłynął na rezultat.
Dobry badacz i źródła wiedzy
Szacunek dla przyrody wymaga, by podczas badań terenowych nie niszczyć roślin i nie płoszyć zwierząt. Ostrożność oznacza m.in. ochronę skóry i oczu przed szkodliwymi substancjami.
Cierpliwość pomaga prowadzić długotrwałe badania i powtarzać czynności zgodnie z planem. Systematyczność wymaga regularnych zapisów, uzupełnianych w razie potrzeby rysunkami i zdjęciami. Rzetelność polega na dokładnym wykonaniu badań i ich udokumentowaniu.
Wiedzę można poszerzać podczas zajęć terenowych, korzystając z przewodników do oznaczania organizmów i atlasów. Muzea przyrodnicze, ogrody zoologiczne i botaniczne pozwalają poznawać organizmy oraz ich różnorodność. Pomocne są też książki i czasopisma popularnonaukowe, filmy przyrodnicze oraz edukacyjne strony internetowe.
Badania na zwierzętach budzą spór: przyczyniły się do rozwoju medycyny, lecz mogą powodować ból, stres, choroby lub śmierć zwierząt. Podlegają ścisłej kontroli, która obejmuje ich niezbędność, liczbę wykorzystywanych zwierząt i warunki ich przetrzymywania.
Mikroskop: części i powiększenie
Mikroskop optyczny umożliwia obserwację żywych i martwych obiektów, np. pojedynczych komórek lub fragmentów tkanek, w powiększeniu nawet do tysiąca razy. Obiekty oglądamy jako odpowiednio przygotowane preparaty.
Obiektyw powiększa obraz przedmiotu, a okular powiększa obraz uzyskany przez obiektyw. Okular znajduje się w tubusie. Całkowite powiększenie obliczamy przez pomnożenie wartości odczytanej na okularze przez wartość używanego obiektywu.
Rewolwer pozwala wybrać obiektyw, a stolik podtrzymuje preparat. Źródło światła oświetla obiekt; w modelu z lusterkiem trzeba ustawić je tak, aby oświetlić pole widzenia.
Śruba makrometryczna służy do wstępnego uzyskania wyraźnego obrazu. Śruba mikrometryczna pozwala dokładnie dopracować ostrość.
Zapamiętaj
Powiększenie okularu i obiektywu mnożymy, a nie dodajemy.
Przygotowanie preparatu mikroskopowego
Do wykonania preparatu potrzebne są szkiełko podstawowe, szkiełko nakrywkowe, zakraplacz, pęseta, igła preparacyjna oraz woda w zlewce. Można też korzystać z gotowych preparatów.
Najpierw zakraplaczem nanosimy wodę na środek szkiełka podstawowego. Przygotowany obiekt umieszczamy w kropli, a następnie ostrożnie przykrywamy szkiełkiem nakrywkowym, przykładając je ukośnie.
Przykład
Aby obejrzeć skórkę liścia cebuli, przekrój cebulę, wyjmij biały liść spichrzowy i zdejmij skórkę z jego wewnętrznej strony pęsetą oraz igłą preparacyjną. Fragment skórki umieść w kropli wody i nakryj szkiełkiem.
Gotowy preparat przenosimy na stolik mikroskopu. W preparatach barwionych komórki skórki cebuli są lepiej widoczne niż w niebarwionych.
Przebieg obserwacji i mikroskopy elektronowe
Obserwację rozpoczynamy od najmniejszego powiększenia. Po oświetleniu pola widzenia ustawiamy preparat tak, aby badany obiekt znalazł się nad otworem w stoliku. Patrząc z boku, śrubą makrometryczną ostrożnie zbliżamy obiektyw do preparatu, nie dotykając go.
Patrząc przez okular, powoli oddalamy obiektyw od preparatu śrubą makrometryczną do uzyskania wyraźnego obrazu. Następnie dopracowujemy ostrość śrubą mikrometryczną. Rewolwerem wybieramy kolejno większe powiększenia i za każdym razem ponownie regulujemy ostrość śrubą mikrometryczną. Obserwację można udokumentować rysunkiem.
Ważne
Obiektyw nie może dotykać preparatu - jego położenie zmieniaj ostrożnie.
Mikroskopy elektronowe pozwalają badać szczegóły bardzo małych obiektów, w tym wirusów i bakterii. Najlepsze powiększają obraz nawet milion razy. Obraz może być płaski, a niektóre modele umożliwiają uzyskanie obrazu przestrzennego.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Poznajemy biologię: metoda naukowa i mikroskop40 fiszek uczy się 2
Aparat ruchu - budowa, działanie i zdrowie40 fiszek
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek uczy się 7
Biologia: znaczenie, badania i obserwacje36 fiszek uczy się 4
Układ ruchu - szkielet, mięśnie i skutki dopingu28 fiszek uczy się 1
Tkanka mięśniowa i nerwowa - budowa oraz funkcje25 fiszek uczy się 2