Polski
Pojęcia literackie, formy wypowiedzi i czasownik
Powtórz pojęcia potrzebne do omawiania utworów oraz najważniejsze formy wypowiedzi. Naucz się rozpoznawać tryby i nieosobowe formy czasownika, poprawnie zapisywać cząstkę by i akcentować czasowniki.
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
24 pytań w 3 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Utwór i formy wypowiedzi
Etap 1 · 9 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Tryby i formy czasownika
Etap 2 · 5 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Pisownia by i akcent
Etap 3 · 4 fiszki · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Tematyka utworu
Najważniejsze treści dzieła, czyli to, o czym ono opowiada.
2.Problematyka dzieła
Zagadnienia poruszane w utworze.
3.Przesłanie utworu
Główna myśl utworu.
4.Sens dosłowny
Znaczenie wyrazów rozumiane wprost, bez przenośni.
5.Sens niedosłowny i przenośnia
Sens niedosłowny to znaczenie, którego nie rozumie się wprost. Przenośnia nadaje wyrazom takie niedosłowne znaczenie.
6.Dwa znaczenia pojęcia „opowiadanie”
Opowiadanie to forma wypowiedzi przedstawiająca ciąg zdarzeń powiązanych czasowo i przyczynowo, a także krótki utwór literacki o prostej fabule.
7.Opowiadanie obyczajowe
Opowiadanie przedstawiające codzienne życie bohaterów.
8.E-mail i SMS
E-mail to list elektroniczny, a SMS to krótka wiadomość tekstowa.
9.Tryb oznajmujący czasownika
Tryb czasownika służący do informowania o czynnościach lub stanach.
10.Tryb rozkazujący czasownika
Tryb czasownika służący do wyrażania poleceń.
11.Tryb przypuszczający czasownika
Tryb czasownika wyrażający czynność jako przypuszczalną, a nie oznajmianą jako fakt. Jego formy zawierają cząstkę by.
12.Nieosobowe formy czasownika
Formy czasownika, które nie wskazują osoby wykonującej czynność. Należą do nich bezokoliczniki, formy zakończone na -no, -to oraz konstrukcje nieosobowe z się.
13.Pisownia cząstki by z osobowymi formami czasownika
Cząstkę by wraz z końcówką osobową zapisujemy łącznie z osobową formą czasownika.
14.Kiedy cząstkę by zapisujemy rozdzielnie?
Cząstkę by zapisujemy rozdzielnie z bezokolicznikami, formami zakończonymi na -no, -to oraz w połączeniu warto by.
15.Akcent wyrazowy
Mocniejsze wymówienie jednej z sylab wyrazu.
16.Akcent na drugiej sylabie od końca w czasownikach
Na drugą sylabę od końca pada akcent m.in. w formach czasu przeszłego liczby pojedynczej oraz trzeciej osoby liczby mnogiej.
17.Akcent na trzeciej sylabie od końca w czasownikach
Na trzecią sylabę od końca pada akcent w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej czasu przeszłego oraz w trybie przypuszczającym w liczbie pojedynczej i trzeciej osobie liczby mnogiej.
18.Akcent na czwartej sylabie od końca w czasownikach
Na czwartą sylabę od końca pada akcent w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej trybu przypuszczającego.
Notatka
Jak omawiać treść utworu?
Przy omawianiu dzieła rozróżniaj tematykę, problematykę i przesłanie. Każde z tych pojęć kieruje uwagę na inny aspekt utworu.
| Pojęcie | Co należy wskazać? |
|---|---|
| Tematyka | Najważniejsze treści |
| Problematyka | Poruszane zagadnienia |
| Przesłanie | Główna myśl |
Zapamiętaj
Pytanie o przesłanie wymaga podania głównej myśli, a nie samego określenia, o czym jest utwór.
Dosłowność i przenośnia
Sens dosłowny odczytujemy wprost. Przy sensie niedosłownym nie traktujemy wyrażenia jako opisu rzeczywistego przedmiotu lub zdarzenia.
Przenośnia wiąże się ze znaczeniem niedosłownym. O tym, jak rozumieć wyrażenie, decyduje sposób użycia słów, a nie samo występowanie w nim nazwy znanego przedmiotu.
Opowiadanie i krótkie wiadomości
Opowiadanie ma dwa znaczenia: jest formą wypowiedzi przeciwstawianą opisowi albo krótkim utworem literackim, którego fabuła nie jest skomplikowana.
Opowiadanie obyczajowe wyróżnia tematyka związana z codziennym życiem bohaterów.
Do form porozumiewania się należą także e-mail, czyli list elektroniczny, oraz SMS, czyli krótka wiadomość tekstowa.
Tryby i nieosobowe formy czasownika
Tryb oznajmujący pozwala informować o czynności, tryb rozkazujący służy do wyrażania poleceń, a tryb przypuszczający przedstawia czynność jako przypuszczalną.
Osobno wyróżniamy nieosobowe formy czasownika. Nie wskazują one osoby wykonującej czynność.
- Bezokoliczniki mają zakończenie -ć lub -c.
- Formy na -no, -to nie określają osoby wykonawcy.
- Konstrukcje nieosobowe z się również nie wskazują wykonawcy czynności.
Ważne
Nie każda forma czasownika jest osobowa. Bezokolicznika nie należy uznawać za nazwę trybu.
Pisownia cząstki by
O pisowni cząstki by decyduje forma czasownika, z którą się łączy. Z formą osobową zapisujemy ją razem, także wtedy, gdy towarzyszy jej końcówka osobowa.
Pisownia rozdzielna obowiązuje przy bezokoliczniku oraz przy nieosobowych formach na -no i -to. Osobno zapisujemy również połączenie warto by.
Przykład
W zapisie „warto by zjeść” cząstka by stanowi oddzielny wyraz.
Akcentowanie czasowników
Akcent wskazuje sylabę wymawianą mocniej. Jej miejsce określamy, licząc sylaby od końca wyrazu.
| Miejsce akcentu | Formy czasownika | Przykład z wyróżnioną sylabą |
|---|---|---|
| Druga sylaba od końca | m.in. trzecia osoba liczby mnogiej czasu przeszłego | myś-la-ły |
| Trzecia sylaba od końca | m.in. trzecia osoba liczby mnogiej trybu przypuszczającego | myś-le-li-by |
| Czwarta sylaba od końca | pierwsza i druga osoba liczby mnogiej trybu przypuszczającego | myś-le-li-by-ście |
Na trzecią sylabę od końca akcentujemy także pierwszą i drugą osobę liczby mnogiej czasu przeszłego oraz liczbę pojedynczą trybu przypuszczającego. W liczbie pojedynczej czasu przeszłego akcent pada na drugą sylabę od końca.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Biblia i jej nawiązania w literaturze, sztuce i filmie40 fiszek uczy się 1
Oświecenie - idee epoki, sztuka i Ignacy Krasicki
Pojęcia literackie i postawy filozoficzne14 fiszek uczy się 1
Antyk: mitologia, tragedia grecka i epos homerycki40 fiszek
Wojna, Zagłada i człowieczeństwo w literaturze i filmie20 fiszek uczy się 1
Język polski: literatura, gramatyka i kultura wypowiedzi40 fiszek uczy się 2