Pieśni Kochanowskiego

1.Jan Kochanowski

Polski poeta żyjący w XVI wieku (1530-1584), związany z Czarnolasem. Autor pieśni, fraszek i trenów.

2.Pieśń

Utwór liryczny o budowie stroficznej (podzielony na zwrotki), pierwotnie przeznaczony do śpiewu. Pieśni Kochanowskiego mówią o Bogu, o szczęściu i losie człowieka, o przyrodzie i o tym, jak dobrze żyć.

3.Hymn

Uroczysta pieśń pochwalna na cześć Boga, bóstwa, ojczyzny albo ważnej idei. Przykładem jest „Czego chcesz od nas, Panie…” Kochanowskiego - hymn na cześć Boga Stwórcy.

4.„Czego chcesz od nas, Panie…”

Hymn Jana Kochanowskiego, w którym osoba mówiąca dziękuje Bogu za Jego dary i wychwala Go jako Stwórcę pięknego świata. Jedyną godną ofiarą dla Boga jest wdzięczne serce.

5.Adresaci w pieśniach Kochanowskiego

W hymnie osoba mówiąca zwraca się do Boga („Panie”). W Pieśni IX zwraca się do gospodarza („panie”), który ma rozkazać służbie podać wino. We fragmencie o Sobótce panna zwraca się do wsi („Wsi spokojna, wsi wesoła”).

6.Bóg jako Stwórca i opiekun

Bóg jest Stwórcą i budowniczym świata (zbudował niebo, założył fundament ziemi), artystą (ozdobił niebo gwiazdami), hojnym dobroczyńcą i opiekunem, który żywi każde stworzenie. Jest wszędzie - nie ogarnie Go żaden kościół.

7.Świat jako dzieło Boga

Świat jest piękny, uporządkowany i harmonijny, bo jest dziełem Boga. Morze trzyma się swoich brzegów, dzień i noc znają swoje pory, pory roku następują po sobie, a rosa i deszcz ożywiają rośliny.

8.Pory roku w hymnie

Wiosna rodzi kwiatki, Lato chodzi w wieńcu z kłosów, Jesień daje wino i jabłka, a gnuśna, czyli leniwa, Zima wstaje do gotowego. Następujące po sobie pory roku pokazują porządek świata stworzonego przez Boga.

9.Uosobienie

Nadanie zwierzętom, rzeczom albo zjawiskom cech ludzkich. W hymnie Lato chodzi w wieńcu, Zima jest leniwa, a morze boi się przekroczyć granice - uosobienie ożywia obraz świata i pokazuje, że cała przyroda słucha Boga.

10.Przenośnia (metafora)

Połączenie wyrazów o znaczeniu innym niż dosłowne. W hymnie Bóg uhaftował niebo złotymi gwiazdami, a ludzie chcą być pod Jego skrzydłami - przenośnie pokazują Boga jako artystę i opiekuna.

11.Pytanie retoryczne

Pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi, bo ma wyrazić uczucia albo skłonić do myślenia. Hymn otwiera pytanie „Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?” - wyraża podziw i wdzięczność wobec Boga.

12.Dawne wyrazy w pieśniach

Wyrazy, których dziś nie używamy albo które zmieniły znaczenie, np. wszytko - wszystko, k woli - dla, gnuśna - leniwa, snadnie - łatwo, czeladź - służba domowa, gęśle - dawny instrument strunowy, chudoba - skromny majątek.

13.Pieśń IX z Ksiąg pierwszych

Pieśń zaczynająca się od słów „Chcemy sobie być radzi?”. Zachęca, by cieszyć się chwilą i nie martwić się przyszłością, którą zna tylko Bóg, a zmienny los przyjmować spokojnie i z umiarem.

14.Fortuna

W wierzeniach starożytnych Rzymian bogini losu i szczęścia. W Pieśni IX jest symbolem zmiennego losu: raz jest łaskawa, raz nie, a człowiek pozostaje w jej władzy.

15.Koło Fortuny

Obraz zmiennego losu: koło się kręci, więc ten, kto jest na górze, może nagle upaść, a ten, kto był pod nogami Fortuny, może się wznieść i patrzeć na innych z góry.

16.Umiar wobec losu

Postawa, której uczy Pieśń IX: w szczęściu nie wywyższać się, a nieszczęście znosić mężnie. Kto tak przygotuje umysł, ten nigdy nie zabłądzi.

17.Cnota jako oparcie

Uczciwość i prawość człowieka, którą Fortuna nie może odebrać. Gdy szczęście odchodzi, osoba mówiąca chce oddać to, co dostała, i oprzeć się na własnej cnocie oraz uczciwym, skromnym życiu.

18.Horacjanizm

Postawa życiowa wzorowana na poezji Horacego, poety starożytnego Rzymu: umiar we wszystkim, spokój ducha wobec szczęścia i nieszczęścia oraz cieszenie się chwilą obecną. Widać ją w Pieśni IX Kochanowskiego.

19.„Pieśń świętojańska o Sobótce”

Utwór Kochanowskiego złożony z pieśni dwunastu panien, które śpiewają przy ognisku w noc świętego Jana w Czarnym Lesie. Każda panna śpiewa własną pieśń, np. o tańcu, o miłości, o żniwach albo o wsi.

20.Sobótka

Dawny ludowy zwyczaj palenia ognisk w noc świętojańską, czyli z 23 na 24 czerwca, połączony ze śpiewem i tańcem. Tak nazywano też samo ognisko.

21.Pochwała wsi

Temat pieśni Panny XII z „Sobótki”: wieś jest spokojna i wesoła, a życie na niej uczciwe, bezpieczne i zgodne z przyrodą. Zamiast ryzyka na dworze czy na morzu daje pracę, odpoczynek i dostatek.

22.Apostrofa

Uroczysty zwrot do osoby, rzeczy albo pojęcia, np. „Wsi spokojna, wsi wesoła” czy „Panie” w hymnie. Podkreśla uczucia osoby mówiącej - podziw, wdzięczność, zachwyt - i sprawia, że wiersz brzmi uroczyście.