Polski
Rodzaje podmiotu i orzeczenia
Zestaw powtarza najważniejsze części zdania: podmiot i orzeczenie oraz ich związek. Nauczysz się rozpoznawać podmiot gramatyczny, logiczny, domyślny i szeregowy, odróżniać zdanie bezpodmiotowe oraz orzeczenie czasownikowe od imiennego.
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
28 pytań w 3 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Podmiot i orzeczenie
Etap 1 · 9 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Rodzaje podmiotu
Etap 2 · 5 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Rodzaje orzeczenia
Etap 3 · 2 fiszki · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Podmiot
Część zdania, która nazywa wykonawcę czynności albo to, o czym mówi orzeczenie. Odpowiada na pytania: kto? co?
2.Orzeczenie
Część zdania, która informuje, co robi podmiot, co się z nim dzieje albo jaki jest. Najczęściej jest to czasownik w formie osobowej.
3.Związek główny
Połączenie podmiotu z orzeczeniem, np. Kot śpi. Orzeczenie zgadza się z podmiotem w liczbie i osobie, a w czasie przeszłym także w rodzaju.
4.Jak znaleźć podmiot i orzeczenie?
Najpierw szukamy orzeczenia, czyli czasownika w formie osobowej. Potem pytamy: kto? co? wykonuje tę czynność - odpowiedź to podmiot.
5.Rodzaje podmiotu
W szkole wyróżniamy cztery rodzaje podmiotu: gramatyczny, logiczny, domyślny i szeregowy. Gdy podmiotu nie ma i nie da się go odgadnąć, zdanie jest bezpodmiotowe.
6.Podmiot gramatyczny
Podmiot w mianowniku (kto? co?), najczęściej wyrażony rzeczownikiem albo zaimkiem, np. Mama czyta. On biegnie.
7.Podmiot logiczny
Podmiot w dopełniaczu (kogo? czego?). Występuje m.in. przy orzeczeniach: brakuje, zabrakło, przybyło, ubyło, nie ma, np. Przybyło wody w rzece.
8.Podmiot domyślny
Podmiot, którego nie ma w zdaniu, ale można go odgadnąć z formy orzeczenia, np. Piszę list (ja). Pojedziemy nad morze (my).
9.Podmiot szeregowy
Podmiot złożony z co najmniej dwóch wyrazów o tej samej funkcji, połączonych spójnikiem albo przecinkiem, np. Kasia i Tomek grają. Orzeczenie stoi wtedy w liczbie mnogiej.
10.Zdanie bezpodmiotowe
Zdanie, w którym nie ma podmiotu i nie da się go odgadnąć, np. Grzmi. Mówiono o tym w szkole. Trzeba wracać.
11.Rodzaje orzeczenia
Orzeczenie czasownikowe to osobowa forma czasownika, np. Pies biegnie. Orzeczenie imienne składa się z łącznika i orzecznika, np. Pies jest duży.
12.Orzeczenie czasownikowe
Orzeczenie wyrażone osobową formą czasownika, która sama nazywa czynność lub stan podmiotu, np. Ptaki odleciały. Będę czytać.
13.Orzeczenie imienne
Orzeczenie złożone z łącznika (osobowej formy czasownika być, zostać, stać się) i orzecznika (najczęściej rzeczownika albo przymiotnika), np. Tata jest lekarzem.
14.Łącznik
Część orzeczenia imiennego: osobowa forma czasownika być, zostać albo stać się, np. jest, była, został, staniemy się.
15.Orzecznik
Część orzeczenia imiennego, która mówi, kim lub czym jest podmiot albo jaki jest. Najczęściej to rzeczownik w narzędniku albo przymiotnik, np. Ola jest lekarzem. Pies jest wesoły.
16.Czasownik być jako orzeczenie czasownikowe
Gdy być znaczy przebywać albo znajdować się i nie ma przy nim orzecznika, jest orzeczeniem czasownikowym, np. Mama jest w pracy.
Notatka
Podmiot, orzeczenie i związek główny
Orzeczenie mówi, co robi podmiot, co się z nim dzieje albo jaki jest. Najczęściej jest nim osobowa forma czasownika. Podmiot nazywa wykonawcę czynności albo to, o czym mówi orzeczenie.
Razem tworzą związek główny, czyli trzon zdania. Pozostałe wyrazy tylko go rozbudowują.
Orzeczenie dopasowuje swoją formę do podmiotu. Zgadza się z nim w liczbie i osobie. W czasie przeszłym zgadza się także w rodzaju.
Przykład
Koledzy śpiewali, a koleżanki śpiewały. Zmienia się rodzaj podmiotu, więc zmienia się końcówka orzeczenia.
Jak znaleźć związek główny
Analizę zdania zaczynamy od orzeczenia, bo najłatwiej je zauważyć. Potem zadajemy pytanie o wykonawcę. Na końcu sprawdzamy, czy wyrazy pasują do siebie formą.
Przymiotnik przy podmiocie nie należy do związku głównego. W zdaniu Nowa sąsiadka podlewa kwiaty związek główny to sąsiadka podlewa.
Gdy na pytanie kto? co? nie ma odpowiedzi w zdaniu, sprawdź, czy podmiot jest logiczny albo domyślny. Jeśli nie, zdanie jest bezpodmiotowe.
Podmiot gramatyczny i logiczny
Te dwa rodzaje podmiotu różnią się przypadkiem.
| Cecha | Gramatyczny | Logiczny |
|---|---|---|
| przypadek | mianownik | dopełniacz |
| pytania | kto? co? | kogo? czego? |
| przykład | Pociąg odjeżdża. | Ubyło śniegu na polach. |
Podmiot gramatyczny jest najczęściej rzeczownikiem albo zaimkiem. Podmiot logiczny pojawia się m.in. przy orzeczeniach brakuje, zabrakło, przybyło, ubyło, nie ma, np. Nie ma Marka w domu.
Ważne
Gdy przy takim orzeczeniu stoi wyraz w dopełniaczu, sprawdź, czy to nie jest podmiot logiczny.
Podmiot domyślny i szeregowy
Podmiot domyślny nie występuje w zdaniu. Odgadujemy go z końcówki orzeczenia, która wskazuje osobę i liczbę, np. Narysowałaś zamek (ty), Wrócimy wieczorem (my).
Podmiot szeregowy składa się z co najmniej dwóch wyrazów o tej samej funkcji. Łączy je spójnik albo przecinek. Orzeczenie stoi wtedy w liczbie mnogiej, np. Rower, hulajnoga i deskorolka stały w garażu.
Zdanie bezpodmiotowe
Zdanie bezpodmiotowe nie ma podmiotu i nie da się go odgadnąć. Takie zdania często mówią o zjawiskach przyrody, o czynności bez wskazania wykonawcy albo o konieczności, np. Ściemnia się. Pisano o tym w gazecie. Należy uważać.
Zapamiętaj
Podmiot domyślny da się dopowiedzieć (np. ja, ty, my, on), a w zdaniu bezpodmiotowym nie da się dopowiedzieć żadnego podmiotu.
Porównaj: w zdaniu Czytaliśmy długo podmiot domyślny to „my”. W zdaniu Czytano długo nie wiadomo, kto czytał.
Orzeczenie czasownikowe i imienne
Orzeczenie czasownikowe to sama osobowa forma czasownika. Nazywa czynność albo stan podmiotu, np. Zbudujemy szałas.
Orzeczenie imienne ma dwie części:
- łącznik - osobowa forma czasownika być, zostać albo stać się,
- orzecznik - mówi, kim, czym albo jaki jest podmiot; najczęściej to rzeczownik w narzędniku albo przymiotnik.
Np. Brat zostanie pilotem. Niebo stało się szare. W pierwszym zdaniu orzecznik to rzeczownik, a w drugim przymiotnik.
Dwie role czasownika być
Czasownik być może tworzyć oba rodzaje orzeczenia. Rozstrzyga o tym jego znaczenie i to, co stoi obok.
- Gdy towarzyszy mu orzecznik, być jest łącznikiem, a orzeczenie jest imienne, np. Ta książka jest ciekawa.
- Gdy znaczy przebywać albo znajdować się, a orzecznika nie ma, tworzy orzeczenie czasownikowe, np. Dziadek jest na działce.
Przykład
Zapytaj: czy da się zamienić „jest” na „przebywa” albo „znajduje się”? Dziadek przebywa na działce - zdanie ma sens, więc orzeczenie jest czasownikowe.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Biblia i jej nawiązania w literaturze, sztuce i filmie40 fiszek uczy się 1
Oświecenie - idee epoki, sztuka i Ignacy Krasicki
Pojęcia literackie i postawy filozoficzne14 fiszek uczy się 1
Antyk: mitologia, tragedia grecka i epos homerycki40 fiszek
Wojna, Zagłada i człowieczeństwo w literaturze i filmie20 fiszek uczy się 1
Język polski: literatura, gramatyka i kultura wypowiedzi40 fiszek uczy się 2