Twój niezbędnik - pojęcia z klasy 6 - NOWE Słowa na start 6

1.Autor a narrator

Autor to prawdziwa osoba, która napisała utwór. Narrator to postać wymyślona przez autora, która w utworze opowiada o wydarzeniach. Nawet w narracji pierwszoosobowej narrator nie jest autorem, tylko jednym z bohaterów.

2.Monolog

Wypowiedź jednej osoby skierowana do siebie samej albo do milczącego odbiorcy - widza, słuchacza lub czytelnika. Przykład: „No, Kuba, teraz albo nigdy - powiedział do siebie chłopiec”.

3.Dialog

Rozmowa co najmniej dwóch osób na określony temat, najczęściej bohaterów utworu literackiego, sztuki teatralnej lub filmu. W tekście kolejne wypowiedzi rozmówców zaczynamy od myślnika.

4.Wątek a fabuła

Wątek to jeden ciąg powiązanych ze sobą zdarzeń, który obejmuje dzieje jednej lub kilku postaci. Fabuła to układ wszystkich zdarzeń w utworze. Fabuła opowiadania i noweli ma zwykle jeden wątek, a powieści - wiele wątków.

5.Tytuł

Słowo lub sformułowanie będące nazwą dzieła. Zwykle sygnalizuje temat utworu, wyraża jego ogólny sens albo wskazuje element świata przedstawionego, np. bohatera, czas lub miejsce akcji (np. „Wakacje w Zakopanem” - czas i miejsce).

6.Dedykacja

Zapis przed tekstem utworu, który informuje, komu autor poświęca swoje dzieło, np. „Mojej babci Annie”. Nie myl jej z mottem - cytatem lub powiedzeniem przed utworem, które wyraża jego przesłanie.

7.Opowiadanie

Krótki utwór prozą, który przedstawia zwykle niewiele wydarzeń. Narrator opowiada o nich najczęściej w kolejności, w jakiej się wydarzyły. Opowiadanie może zawierać opisy przedmiotów, miejsc i postaci oraz przemyślenia bohaterów.

8.Nowela

Krótki, zwięzły, jednowątkowy utwór prozą z wyraźnie zaznaczonym punktem kulminacyjnym, zakończony puentą. Ważną rolę odgrywa w niej zwykle wybrana postać albo przedmiot (np. „Katarynka” Bolesława Prusa).

9.Bajka a przypowieść

Obie pouczają, jak postępować. Bajka jest zwykle pisana wierszem, jej bohaterowie (najczęściej zwierzęta, rośliny, przedmioty) uosabiają ludzkie wady i zalety, a pouczenie wyraża morał. W przypowieści historia ma oprócz znaczenia dosłownego głębszy sens i pokazuje wzory postępowania.

10.Baśń, legenda i mit

Baśń dzieje się w nieokreślonym miejscu i czasie, ma fantastycznych bohaterów i kończy się zwykle zwycięstwem dobra nad złem. Legenda to opowieść ludowa o historycznych miejscach, osobach lub zdarzeniach, łącząca realizm z fantastyką. Mit opowiada o bardzo odległej przeszłości (bogowie, powstanie świata) i wyraża wierzenia danego ludu.

11.Rodzaje powieści

Fantasy - świat fantastyczny, magia, walka dobra ze złem. Fantastycznonaukowa (science fiction) - zwykle odległa przyszłość, wynalazki i technika. Obyczajowa - realistyczne codzienne życie zwykłych ludzi. Detektywistyczna (kryminalna) - bohater rozwiązuje zagadkę kryminalną. Przygodowa - szybka, zmienna akcja i przygody, często w podróży.

12.Tekst informacyjny a tekst publicystyczny

Oba przekazują fakty. Tekst informacyjny jest zwięzły i rzeczowy, zwykle bez komentarzy i opinii autora (np. hasło w encyklopedii, instrukcja). Tekst publicystyczny dotyczy aktualnych wydarzeń, ukazuje się w prasie, radiu, telewizji i internecie i oprócz faktów przedstawia opinie autora (np. artykuł, wywiad).

13.Adresat

Osoba, do której jest skierowany utwór; może nim być także przedmiot, zjawisko albo pojęcie. Podmiot liryczny dzieli się z adresatem przemyśleniami i uczuciami. Rozpoznasz go po zwrotach w drugiej osobie i po wołaczu, np. „Morze, czekaj na mnie”.

14.Refren

Część tekstu, która powtarza się w utworze, zwykle po każdej zwrotce. Składa się najczęściej z kilku wersów i występuje przede wszystkim w piosenkach.

15.Rytm

Regularne powtarzanie się różnych elementów w wierszu, np. jednakowej liczby sylab w kolejnych wersach. Żeby go sprawdzić, policz sylaby w każdym wersie.

16.Rym dokładny i niedokładny

Rym to podobnie lub jednakowo brzmiące końcowe części wyrazów, najczęściej na końcu wersów. W rymie dokładnym zakończenia mają identyczne głoski (kot - płot), a w niedokładnym tylko podobne (lato - tata).

17.Uosobienie a ożywienie

Uosobienie nadaje przedmiotom, pojęciom i zjawiskom przyrody cechy ludzkie (np. „Zegar opowiadał bajki”). Ożywienie nadaje przedmiotom i zjawiskom przyrody cechy istot żywych (np. „Strumyk biegł doliną”). Jak odróżnić: jeśli tak może zachowywać się tylko człowiek (mówi, myśli, czyta), to uosobienie; jeśli każde żywe stworzenie (biegnie, pełza), to ożywienie.

18.Porównanie a przenośnia

Porównanie zestawia dwa podobne pod jakimś względem zjawiska i łączy je słowami jak, jakby, niby, niczym (np. „oczy jak gwiazdy”). Przenośnia (metafora) łączy słowa tak, że zyskują dodatkowe znaczenie i nie można jej rozumieć dosłownie (np. „gwiazdy jej oczu”).

19.Punkt kulminacyjny a puenta

Punkt kulminacyjny to moment najwyższego napięcia w utworze, w którym rozstrzygają się losy bohaterów. Puenta to wyraziste, często zaskakujące zakończenie utworu. Punkt kulminacyjny jest szczytem akcji, a puenta ją zamyka; nowela ma oba te elementy.