Głoski, akcent, ó, rz, ch, średnik - NOWE Słowa na start 6

1.Głoska i litera

Głoska to najmniejszy dźwięk mowy - głoski wymawiamy i słyszymy. Litera to pisany znak głoski - litery piszemy i widzimy. Liczba liter i głosek w wyrazie bywa różna, np. szczyt ma 6 liter, ale 4 głoski: sz-cz-y-t.

2.Samogłoski i spółgłoski

W języku polskim jest osiem samogłosek: a, e, i, o, u (ó), y, ę, ą. Wszystkie pozostałe głoski to spółgłoski.

3.Sylaba

Cząstka wyrazu złożona z grupy głosek, która zawiera przynajmniej jedną samogłoskę, np. ko-szy-ko-wa. Czasem sylabę tworzy sama samogłoska, bez spółgłosek, np. o-a-za.

4.Dzielenie wyrazów na sylaby

Wyrazów jednosylabowych nie dzielimy. Takie same litery stojące obok siebie zawsze rozdzielamy, np. lek-ki. Grupy różnych spółgłosek można podzielić na kilka sposobów, np. sio-stra lub sios-tra.

5.Spółgłoski miękkie i twarde

Przy wymawianiu spółgłosek miękkich środkowa część języka unosi się ku podniebieniu, np. ć, ś, ź, dź, ń, j, a także bi, ki, mi, pi. Przy twardych środkowa część języka nie zbliża się do podniebienia, np. b, d, k, sz, cz, ż (rz), ł.

6.Oznaczanie miękkości w piśmie

Miękkość spółgłoski zaznaczamy kreską nad literą (np. koń, gość, łoś) albo literą i - gdy spółgłoska miękka stoi przed samogłoską (np. konie, siano). Przy podziale na głoski miękkość można też oznaczyć kreską po spółgłosce, np. b', k', p'.

7.Funkcje litery i

Litera i może: tworzyć sylabę (np. i-skra); tworzyć sylabę i jednocześnie oznaczać miękkość poprzedniej spółgłoski (np. ki-no: k'-i-n-o); być wyłącznie znakiem miękkości, gdy stoi przed samogłoską (np. nie-bo: n'-e-b-o).

8.Głoski dźwięczne i bezdźwięczne

Głoski dźwięczne powodują drgania wiązadeł głosowych w krtani - to wszystkie samogłoski i spółgłoski takie jak b, d, g, w, z, ż, r, l, ł, m, n, j. Bezdźwięczne nie powodują tych drgań, np. p, t, k, f, s, sz, ś, c, cz, ć, ch.

9.Pary głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych

Niektóre spółgłoski tworzą pary: dźwięczna - bezdźwięczna. Są to: b-p, d-t, g-k, w-f, z-s, ż-sz, ź-ś, dz-c, dż-cz, dź-ć.

10.Głoski ustne i nosowe

Przy głoskach ustnych powietrze wydostaje się tylko przez usta - to wszystkie głoski oprócz ą, ę, m, m', n, ń. Przy głoskach nosowych (ą, ę, m, m', n, ń) powietrze wydostaje się przez nos i usta.

11.Akcent na przedostatniej sylabie

Akcent to silniejsze wymówienie jednej sylaby w wyrazie. W większości polskich wyrazów pada na przedostatnią sylabę, czyli drugą od końca, np. pa-pu-ga (akcent na pu), bie-dron-ka (akcent na dron).

12.Akcent na trzeciej sylabie od końca

Pada w: czasownikach w 1. i 2. os. lm. czasu przeszłego (pi-sa-liś-cie); czasownikach z cząstką -bym, -byś, -by w 1., 2., 3. os. lp. i 3. os. lm. (ku-pił-by); rzeczownikach obcego pochodzenia na -ika, -yka (fi-zy-ka); liczebnikach na -sta, -set (dzie-więć-set).

13.Akcent na czwartej sylabie od końca

Pada w czasownikach w 1. i 2. os. lm. z cząstką -byśmy lub -byście, np. ro-bi-li-byś-my (akcent na bi), ma-lo-wa-ły-byś-cie (akcent na wa).

14.Intonacja

Zmiana wysokości tonu w wypowiedzeniu. Dzięki niej wiemy, czy wypowiedzenie jest oznajmujące, pytające czy rozkazujące, np. Idziemy do parku. / Idziemy do parku? / Idziemy do parku!

15.Pisownia ó

Ó piszemy: gdy wymienia się na o, e, a (stół - stoły, niósł - niesie, skrócić - skracać); w zakończeniach -ów, -ówka, -ówna (Tarnów, pocztówka, Kowalczykówna), z wyjątkami: skuwka, zasuwka, wsuwka; w niektórych wyrazach niewymiennych (np. żółty, ogórek).

16.Pisownia u

U piszemy: w zakończeniach rzeczowników -unek, -us, -usz, -ura, -ulec (opatrunek, autobus, geniusz, kultura, hamulec); w czasownikach na -uj, -uje (rysuj, pracuje); na początku i końcu wyrazu (uczeń, domu), z wyjątkami: ósmy, ówczesny, ów, ówdzie; w zakończeniach zdrabniających, np. -utki, -uszek, -uś (leciutki, kotuś); gdy nic nie uzasadnia ó.

17.Pisownia rz

Rz piszemy: gdy wymienia się na r (morze - morski); po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w (trzy, grzyb), z wyjątkami, np. kształt, pszczoła, pszenica, wszyscy; zwykle w zakończeniach -arz, -erz rzeczowników rodzaju męskiego (lekarz, rycerz) oraz w zakończeniach -mierz, -mistrz (zegarmistrz); w niektórych wyrazach niewymiennych (rzeka).

18.Pisownia ż

Ż piszemy: gdy wymienia się na z, ź, s, g, h, dz (wożę - wozić, wyższy - wysoki, drożeć - drogi); w zakończeniu -aż wyrazów obcych rodzaju męskiego (garaż); w zakończeniach -eż, -aż niektórych rzeczowników żeńskich (grabież, sprzedaż); po l, ł, r, n (oranżada), oprócz wyrazów z pół-, współ-; na początku wielu wyrazów (żaba).

19.Ch czy h?

Ch piszemy: gdy wymienia się na sz (mucha - muszka), po s (schody), na końcu wyrazu (dach) i w większości wyrazów niewymiennych (chleb). H piszemy: gdy wymienia się na g lub ż (wahać się - waga, druh - drużyna) i w większości wyrazów niewymiennych (herbata).

20.Średnik

Znak interpunkcyjny (;), który oddziela fragmenty tekstu słabiej niż kropka, a silniej niż przecinek. Stawiamy go między równorzędnymi częściami rozbudowanego zdania złożonego, między samodzielnymi treściowo częściami rozbudowanego wypowiedzenia oraz w wyliczeniach, zwłaszcza rozbudowanych. Np. Rano padało, więc zostaliśmy w domu; po południu wyszło słońce.