Nawias, wyrazy obce, zdania złożone - NOWE Słowa na start 6

1.Nawias - uzupełnienie lub wyjaśnienie

W nawiasie ( ) umieszczamy informacje, które uzupełniają lub wyjaśniają treść głównego zdania, np. Mój wujek (brat mamy) pracuje w porcie.

2.Nawias z wielokropkiem (...)

Nawias z wielokropkiem w środku zaznacza, że z cytowanego tekstu opuszczono jakiś fragment, np. „Litwo! Ojczyzno moja! (...) Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie (...)”.

3.Wyrazy obce zapisywane zgodnie z wymową

Wiele słów zapożyczonych z innych języków zapisujemy po polsku tak, jak je wymawiamy, np. lider (ang. leader), biznes (ang. business), dżem (ang. jam).

4.Wyrazy obce o dwóch poprawnych zapisach

Niektóre zapożyczenia można zapisać na dwa sposoby: w pisowni oryginalnej albo zgodnie z polską wymową, np. e-mail i mejl, spray i sprej. Czy wyraz ma dwa zapisy, sprawdzamy w słowniku ortograficznym.

5.Wyrazy obce o pisowni oryginalnej

Niektóre zapożyczenia zachowują pisownię z języka, z którego pochodzą, choć wymawiamy je inaczej, niż je zapisujemy, np. spaghetti, cappuccino, hobby.

6.Zdania składowe

Zdania pojedyncze, z których składa się zdanie złożone (co najmniej dwa). Zdań składowych jest tyle, ile orzeczeń, np. Zadzwonił telefon i mama go odebrała - dwa orzeczenia, więc dwa zdania składowe.

7.Zdanie złożone współrzędnie

Zdanie złożone, w którym zdania składowe są równorzędne: żadne nie dopowiada treści drugiego. Łączymy je bezspójnikowo albo spójnikami, np. Padał deszcz, wiał wiatr. Na wykresie odcinki zdań stoją na tym samym poziomie.

8.Przecinek w zdaniu złożonym współrzędnie

Przecinek stawiamy między zdaniami połączonymi bezspójnikowo oraz przed spójnikami: a, ale, lecz, więc, dlatego, natomiast, jednak. Nie stawiamy go przed spójnikami: i, oraz, albo, lub, czy, bądź, ani.

9.Zdanie podrzędne i nadrzędne

W zdaniu złożonym podrzędnie jedno zdanie składowe (podrzędne) rozwija lub dopowiada treść drugiego (nadrzędnego), np. Zostałem w domu, bo bolała mnie głowa.

10.Jak odróżnić zdanie nadrzędne od podrzędnego?

Od zdania nadrzędnego zadajemy pytanie (np. dlaczego?, kiedy?, jaki?), a zdanie podrzędne na nie odpowiada. Podrzędne często zaczyna się od wyrazu łączącego (np. ponieważ, gdy, który) i może stać po nadrzędnym albo przed nim.

11.Wykres zdania nadrzędnego i podrzędnego

Zdanie nadrzędne rysujemy wyżej, a podrzędne niżej. Łączy je linia przerywana, przy której zapisujemy pytanie zadane od nadrzędnego do podrzędnego, np. Wrócę (1), gdy skończę lekcje (2), pytanie: kiedy?

12.Zdanie nadrzędne rozdzielone zdaniem podrzędnym

Czasem zdanie podrzędne stoi w środku nadrzędnego, np. Książka, którą mi poleciłeś, bardzo mi się spodobała. Na wykresie obie części nadrzędnego (1a i 1b) rysujemy jako osobne odcinki na tym samym poziomie, a podrzędne (2) niżej.

13.Typy zdań złożonych współrzędnie (według relacji logicznej)

Ze względu na relację logiczną między zdaniami składowymi dzielimy zdania złożone współrzędnie na: łączne, rozłączne, przeciwstawne i wynikowe. Typ rozpoznajemy po treści i spójniku.

14.Zdanie łączne (i, oraz, ani)

Zdanie złożone współrzędnie łączne: zdania składowe wyrażają treści, które łączą się w czasie lub przestrzeni. Spójniki: i, oraz, ani, jak również, zarazem, a także, np. Ugotuję obiad i nakryję do stołu.

15.Zdanie rozłączne (albo, lub, bądź, czy)

Zdanie złożone współrzędnie rozłączne mówi o sytuacji wyboru, dlatego treści zdań składowych wzajemnie się wykluczają. Spójniki: albo, lub, bądź, czy, np. Pojedziemy autobusem albo pójdziemy pieszo.

16.Zdanie przeciwstawne (ale, lecz, a)

Zdanie złożone współrzędnie przeciwstawne: treści zdań składowych wykazują jakieś przeciwieństwo. Spójniki: ale, lecz, jednak, natomiast, zaś, a, tymczasem, np. Chciałem iść na basen, ale był zamknięty.

17.Zdanie wynikowe (więc, dlatego, zatem)

Zdanie złożone współrzędnie wynikowe: treść drugiego zdania składowego wynika z treści pierwszego. Spójniki: więc, toteż, dlatego, zatem, np. Zaczęło padać, więc wróciliśmy do domu.

18.Kierunek strzałek na wykresie

Łączne - bez strzałek; rozłączne - strzałki na zewnątrz, w obie strony (1 ← albo → 2); przeciwstawne - strzałki do środka, ku sobie (1 → ale ← 2); wynikowe - strzałki w jedną stronę, od 1 do 2 (1 → więc → 2).